Adhyāya 64

वैशंपायन उवाच । ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः । सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजमपश्यत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājñaḥ suto jyeṣṭhaḥ prāviśat pr̥thivīṁjayaḥ । so ’bhivādya pituḥ pādau dharmarājam apaśyata ॥

स तं रुधिरसंसिक्तमनेकाग्रमनागसम् । भूमावासीनमेकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम् ॥

sa taṁ rudhirasaṁsiktam anekāgram anāgasam । bhūmāv āsīnam ekānte sairandhryā samupasthitam ॥

ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः । केनायं ताडितो राजन्केन पापमिदं कृतम् ॥

tataḥ papraccha pitaraṁ tvaramāṇa ivottaraḥ । kenāyaṁ tāḍito rājan kena pāpam idaṁ kr̥tam ॥

विराट उवाच । मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्येतावदर्हति । प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि षण्ढं प्रशंसति ॥

virāṭa uvāca । mayāyaṁ tāḍito jihmo na cāpy etāvad arhati । praśasyamāne yaḥ śūre tvayi ṣaṇḍhaṁ praśaṁsati ॥

उत्तर उवाच । अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रमेव प्रसाद्यताम् । मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलमपि निर्दहेत् ॥

uttara uvāca । akāryaṁ te kr̥taṁ rājan kṣipram eva prasādyatām । mā tvā brahmaviṣaṁ ghoraṁ samūlam api nirdahet ॥

वैशंपायन उवाच । स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः । क्षमयामास कौन्तेयं भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ । kṣamayām āsa kaunteyaṁ bhasmacchannam ivānalam ॥

क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत । चिरं क्षान्तमिदं राजन्न मन्युर्विद्यते मम ॥

kṣamayantaṁ tu rājānaṁ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata । ciraṁ kṣāntam idaṁ rājan na manyur vidyate mama ॥

यदि ह्येतत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम नस्ततः । सराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः ॥

yadi hy etat pated bhūmau rudhiraṁ mama nastataḥ । sarāṣṭras tvaṁ mahārāja vinaśyethā na saṁśayaḥ ॥

न दूषयामि ते राजन्यच्च हन्याददूषकम् । बलवन्तं महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात् ॥

na dūṣayāmi te rājan yac ca hanyād adūṣakam । balavantaṁ mahārāja kṣipraṁ dāruṇam āpnuyāt ॥

शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नडा । अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्युपतिष्ठत ॥

śoṇite tu vyatikrānte praviveśa br̥hannaḍā । abhivādya virāṭaṁ ca kaṅkaṁ cāpy upatiṣṭhata ॥

क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणादुत्तरमागतम् । प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः ॥

kṣamayitvā tu kauravyaṁ raṇād uttaram āgatam । praśaśaṁsa tato matsyaḥ śr̥ṇvataḥ savyasācinaḥ ॥

त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन । त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति ॥

tvayā dāyādavān asmi kaikeyīnandivardhana । tvayā me sadr̥śaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati ॥

पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्नुयात् । तेन कर्णेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥

padaṁ padasahasreṇa yaś caran nāparādhnuyāt । tena karṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ ॥

मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते । यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निरिव दुःसहः । तेन भीष्मेण ते तात कथमासीत्समागमः ॥

manuṣyaloke sakale yasya tulyo na vidyate । yaḥ samudra ivākṣobhyaḥ kālāgnir iva duḥsahaḥ । tena bhīṣmeṇa te tāta katham āsīt samāgamaḥ ॥

आचार्यो वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यो द्विजः । सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः । तेन द्रोणेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥

ācāryo vr̥ṣṇivīrāṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca yo dvijaḥ । sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । tena droṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ ॥

आचार्यपुत्रो यः शूरः सर्वशस्त्रभृतामपि । अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः ॥

ācāryaputro yaḥ śūraḥ sarvaśastrabhr̥tām api । aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṁ tena samāgamaḥ ॥

रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजो यथा । कृपेण तेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥

raṇe yaṁ prekṣya sīdanti hr̥tasvā vaṇijo yathā । kr̥peṇa tena te tāta katham āsīt samāgamaḥ ॥

पर्वतं योऽभिविध्येत राजपुत्रो महेषुभिः । दुर्योधनेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥

parvataṁ yo ’bhividhyeta rājaputro maheṣubhiḥ । duryodhanena te tāta katham āsīt samāgamaḥ ॥

उत्तर उवाच । न मया निर्जिता गावो न मया निर्जिताः परे । कृतं तु कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित् ॥

uttara uvāca । na mayā nirjitā gāvo na mayā nirjitāḥ pare । kr̥taṁ tu karma tat sarvaṁ devaputreṇa kena cit ॥

स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत् । स चातिष्ठद्रथोपस्थे वज्रहस्तनिभो युवा ॥

sa hi bhītaṁ dravantaṁ māṁ devaputro nyavārayat । sa cātiṣṭhad rathopasthe vajrahastanibho yuvā ॥

तेन ता निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः । तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम् ॥

tena tā nirjitā gāvas tena te kuravo jitāḥ । tasya tat karma vīrasya na mayā tāta tat kr̥tam ॥

स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान् । सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्शरैः ॥

sa hi śāradvataṁ droṇaṁ droṇaputraṁ ca vīryavān । sūtaputraṁ ca bhīṣmaṁ ca cakāra vimukhāñ śaraiḥ ॥

दुर्योधनं च समरे सनागमिव यूथपम् । प्रभग्नमब्रवीद्भीतं राजपुत्रं महाबलम् ॥

duryodhanaṁ ca samare sanāgam iva yūthapam । prabhagnam abravīd bhītaṁ rājaputraṁ mahābalam ॥

न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन । व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज ॥

na hāstinapure trāṇaṁ tava paśyāmi kiṁ cana । vyāyāmena parīpsasva jīvitaṁ kauravātmaja ॥

न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं राजन्युद्धे मनः कुरु । पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यसि ॥

na mokṣyase palāyaṁs tvaṁ rājan yuddhe manaḥ kuru । pr̥thivīṁ bhokṣyase jitvā hato vā svargam āpsyasi ॥

स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन्वज्रनिभाञ्शरान् । सचिवैः संवृतो राजा रथे नाग इव श्वसन् ॥

sa nivr̥tto naravyāghro muñcan vajranibhāñ śarān । sacivaiḥ saṁvr̥to rājā rathe nāga iva śvasan ॥

तत्र मे रोमहर्षोऽभूदूरुस्तम्भश्च मारिष । यदभ्रघनसंकाशमनीकं व्यधमच्छरैः ॥

tatra me romaharṣo ’bhūd ūrustambhaś ca māriṣa । yad abhraghanasaṁkāśam anīkaṁ vyadhamac charaiḥ ॥

तत्प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा । कुरूंस्तान्प्रहसन्राजन्वासांस्यपहरद्बली ॥

tat praṇudya rathānīkaṁ siṁhasaṁhanano yuvā । kurūṁs tān prahasan rājan vāsāṁsy apaharad balī ॥

एकेन तेन वीरेण षड्रथाः परिवारिताः । शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा वने ॥

ekena tena vīreṇa ṣaḍ rathāḥ parivāritāḥ । śārdūleneva mattena mr̥gās tr̥ṇacarā vane ॥

विराट उवाच । क्व स वीरो महाबाहुर्देवपुत्रो महायशाः । यो मे धनमवाजैषीत्कुरुभिर्ग्रस्तमाहवे ॥

virāṭa uvāca । kva sa vīro mahābāhur devaputro mahāyaśāḥ । yo me dhanam avājaiṣīt kurubhir grastam āhave ॥

इच्छामि तमहं द्रष्टुमर्चितुं च महाबलम् । येन मे त्वं च गावश्च रक्षिता देवसूनुना ॥

icchāmi tam ahaṁ draṣṭum arcituṁ ca mahābalam । yena me tvaṁ ca gāvaś ca rakṣitā devasūnunā ॥

उत्तर उवाच । अन्तर्धानं गतस्तात देवपुत्रः प्रतापवान् । स तु श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादुर्भविष्यति ॥

uttara uvāca । antardhānaṁ gatas tāta devaputraḥ pratāpavān । sa tu śvo vā paraśvo vā manye prādurbhaviṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । एवमाख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम् । वसन्तं तत्र नाज्ञासीद्विराटः पार्थमर्जुनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ākhyāyamānaṁ tu channaṁ satreṇa pāṇḍavam । vasantaṁ tatra nājñāsīd virāṭaḥ pārtham arjunam ॥

ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना । प्रददौ तानि वासांसि विराटदुहितुः स्वयम् ॥

tataḥ pārtho ’bhyanujñāto virāṭena mahātmanā । pradadau tāni vāsāṁsi virāṭaduhituḥ svayam ॥

उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च । प्रतिगृह्याभवत्प्रीता तानि वासांसि भामिनी ॥

uttarā tu mahārhāṇi vividhāni tanūni ca । pratigr̥hyābhavat prītā tāni vāsāṁsi bhāminī ॥

मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस्तदा । इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्यथ युधिष्ठिरे ॥

mantrayitvā tu kaunteya uttareṇa rahas tadā । itikartavyatāṁ sarvāṁ rājany atha yudhiṣṭhire ॥

ततस्तथा तद्व्यदधाद्यथावत्पुरुषर्षभ । सह पुत्रेण मत्स्यस्य प्रहृष्टो भरतर्षभः ॥

tatas tathā tad vyadadhād yathāvat puruṣarṣabha । saha putreṇa matsyasya prahr̥ṣṭo bharatarṣabhaḥ ॥