Adhyāya 63

वैशंपायन उवाच । अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः । प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । avajitya dhanaṁ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ । prāviśan nagaraṁ hr̥ṣṭaś caturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ ॥

जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाः । अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः ॥

jitvā trigartān saṁgrāme gāś caivādāya kevalāḥ । aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vr̥taḥ ॥

तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् । उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह ॥

tam āsanagataṁ vīraṁ suhr̥dāṁ prītivardhanam । upatasthuḥ prakr̥tayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha ॥

सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट् । विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा ॥

sabhājitaḥ sasainyas tu pratinandyātha matsyarāṭ । visarjayām āsa tadā dvijāṁś ca prakr̥tīs tathā ॥

ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः । उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत् ॥

tataḥ sa rājā matsyānāṁ virāṭo vāhinīpatiḥ । uttaraṁ paripapraccha kva yāta iti cābravīt ॥

आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि । अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम् ॥

ācakhyus tasya saṁhr̥ṣṭāḥ striyaḥ kanyāś ca veśmani । antaḥpuracarāś caiva kurubhir godhanaṁ hr̥tam ॥

विजेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् । बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः ॥

vijetum abhisaṁrabdha eka evātisāhasāt । br̥hannaḍāsahāyaś ca niryātaḥ pr̥thivīṁjayaḥ ॥

उपयातानतिरथान्द्रोणं शांतनवं कृपम् । कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान् ॥

upayātān atirathān droṇaṁ śāṁtanavaṁ kr̥pam । karṇaṁ duryodhanaṁ caiva droṇaputraṁ ca ṣaḍ rathān ॥

राजा विराटोऽथ भृशं प्रतप्तः; श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम् । बृहन्नडासारथिमाजिवर्धनं; प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान् ॥

rājā virāṭo ’tha bhr̥śaṁ prataptaḥ; śrutvā sutaṁ hy ekarathena yātam । br̥hannaḍāsārathim ājivardhanaṁ; provāca sarvān atha mantrimukhyān ॥

सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः । त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन ॥

sarvathā kuravas te hi ye cānye vasudhādhipāḥ । trigartān nirjitāñ śrutvā na sthāsyanti kadā cana ॥

तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः । उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः ॥

tasmād gacchantu me yodhā balena mahatā vr̥tāḥ । uttarasya parīpsārthaṁ ye trigartair avikṣatāḥ ॥

हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं; पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान् । प्रस्थापयामास सुतस्य हेतो;र्विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान् ॥

hayāṁś ca nāgāṁś ca rathāṁś ca śīghraṁ; padātisaṁghāṁś ca tataḥ pravīrān । prasthāpayām āsa sutasya hetor; vicitraśastrābharaṇopapannān ॥

एवं स राजा मत्स्यानां विराटोऽक्षौहिणीपतिः । व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम् ॥

evaṁ sa rājā matsyānāṁ virāṭo ’kṣauhiṇīpatiḥ । vyādideśātha tāṁ kṣipraṁ vāhinīṁ caturaṅgiṇīm ॥

कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा । यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्येऽहं न स जीवति ॥

kumāram āśu jānīta yadi jīvati vā na vā । yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye ’haṁ na sa jīvati ॥

तमब्रवीद्धर्मराजः प्रहस्य; विराटमार्तं कुरुभिः प्रतप्तम् । बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः ॥

tam abravīd dharmarājaḥ prahasya; virāṭam ārtaṁ kurubhiḥ prataptam । br̥hannaḍā sārathiś cen narendra; pare na neṣyanti tavādya gās tāḥ ॥

सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च; तथैव देवासुरयक्षनागान् । अलं विजेतुं समरे सुतस्ते; स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन ॥

sarvān mahīpān sahitān kurūṁś ca; tathaiva devāsurayakṣanāgān । alaṁ vijetuṁ samare sutas te; svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena ॥

अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः । विराटनगरं प्राप्य जयमावेदयंस्तदा ॥

athottareṇa prahitā dūtās te śīghragāminaḥ । virāṭanagaraṁ prāpya jayam āvedayaṁs tadā ॥

राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयमुत्तमम् । पराजयं कुरूणां चाप्युपायान्तं तथोत्तरम् ॥

rājñas tataḥ samācakhyau mantrī vijayam uttamam । parājayaṁ kurūṇāṁ cāpy upāyāntaṁ tathottaram ॥

सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः । उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप ॥

sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ । uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṁtapa ॥

कङ्क उवाच । दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः । दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ ॥

kaṅka uvāca । diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ । diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha ॥

नाद्भुतं त्वेव मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरून् । ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा ॥

nādbhutaṁ tv eva manye ’haṁ yat te putro ’jayat kurūn । dhruva eva jayas tasya yasya yantā br̥hannaḍā ॥

वैशंपायन उवाच । ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः । श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः । आच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सोऽभ्यचोदयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato virāṭo nr̥patiḥ saṁprahr̥ṣṭatanūruhaḥ । śrutvā tu vijayaṁ tasya kumārasyāmitaujasaḥ । ācchādayitvā dūtāṁs tān mantriṇaḥ so ’bhyacodayat ॥

राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिरलंकृताः । पुष्पोपहारैरर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः ॥

rājamārgāḥ kriyantāṁ me patākābhir alaṁkr̥tāḥ । puṣpopahārair arcyantāṁ devatāś cāpi sarvaśaḥ ॥

कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः । वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम ॥

kumārā yodhamukhyāś ca gaṇikāś ca svalaṁkr̥tāḥ । vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṁ mama ॥

घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तमारुह्य वारणम् । शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम ॥

ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṁ mattam āruhya vāraṇam । śr̥ṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṁ mama ॥

उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वीभिरभिसंवृता । शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम् ॥

uttarā ca kumārībhir bahvībhir abhisaṁvr̥tā । śr̥ṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu br̥hannaḍām ॥

श्रुत्वा तु तद्वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्च । भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च; वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च ॥

śrutvā tu tad vacanaṁ pārthivasya; sarve punaḥ svastikapāṇayaś ca । bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāś ca ॥

तथैव सूताः सह मागधैश्च; नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याः । पुराद्विराटस्य महाबलस्य; प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यम् ॥

tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiś ca; nandīvādyāḥ paṇavās tūryavādyāḥ । purād virāṭasya mahābalasya; pratyudyayuḥ putram anantavīryam ॥

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः । मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदमब्रवीत् । अक्षानाहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम् ॥

prasthāpya senāṁ kanyāś ca gaṇikāś ca svalaṁkr̥tāḥ । matsyarājo mahāprājñaḥ prahr̥ṣṭa idam abravīt । akṣān āhara sairandhri kaṅka dyūtaṁ pravartatām ॥

तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत । न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम् ॥

taṁ tathā vādinaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata । na devitavyaṁ hr̥ṣṭena kitaveneti naḥ śrutam ॥

न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे । प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे ॥

na tvām adya mudā yuktam ahaṁ devitum utsahe । priyaṁ tu te cikīrṣāmi vartatāṁ yadi manyase ॥

विराट उवाच । स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन । न मे किंचित्त्वया रक्ष्यमन्तरेणापि देवितुम् ॥

virāṭa uvāca । striyo gāvo hiraṇyaṁ ca yac cānyad vasu kiṁ cana । na me kiṁ cit tvayā rakṣyam antareṇāpi devitum ॥

कङ्क उवाच । किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद । देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥

kaṅka uvāca । kiṁ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada । devane bahavo doṣās tasmāt tat parivarjayet ॥

श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः । स राज्यं सुमहत्स्फीतं भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान् ॥

śrutas te yadi vā dr̥ṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ । sa rājyaṁ sumahat sphītaṁ bhrātr̥̄ṁś ca tridaśopamān ॥

द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये । अथ वा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते ॥

dyūte hāritavān sarvaṁ tasmād dyūtaṁ na rocaye । atha vā manyase rājan dīvyāva yadi rocate ॥

वैशंपायन उवाच । प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् । पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavam abravīt । paśya putreṇa me yuddhe tādr̥śāḥ kuravo jitāḥ ॥

ततोऽब्रवीन्मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति ॥

tato ’bravīn matsyarājaṁ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । br̥hannaḍā yasya yantā kathaṁ sa na vijeṣyati ॥

इत्युक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् । समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ॥

ity uktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavam abravīt । samaṁ putreṇa me ṣaṇḍhaṁ brahmabandho praśaṁsasi ॥

वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे । भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्कस्मान्न स विजेष्यति ॥

vācyāvācyaṁ na jānīṣe nūnaṁ mām avamanyase । bhīṣmadroṇamukhān sarvān kasmān na sa vijeṣyati ॥

वयस्यत्वात्तु ते ब्रह्मन्नपराधमिमं क्षमे । नेदृशं ते पुनर्वाच्यं यदि जीवितुमिच्छसि ॥

vayasyatvāt tu te brahmann aparādham imaṁ kṣame । nedr̥śaṁ te punar vācyaṁ yadi jīvitum icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । यत्र द्रोणस्तथा भीष्मो द्रौणिर्वैकर्तनः कृपः । दुर्योधनश्च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yatra droṇas tathā bhīṣmo drauṇir vaikartanaḥ kr̥paḥ । duryodhanaś ca rājendra tathānye ca mahārathāḥ ॥

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि शतक्रतुः । कोऽन्यो बृहन्नडायास्तान्प्रतियुध्येत संगतान् ॥

marudgaṇaiḥ parivr̥taḥ sākṣād api śatakratuḥ । ko ’nyo br̥hannaḍāyās tān pratiyudhyeta saṁgatān ॥

विराट उवाच । बहुशः प्रतिषिद्धोऽसि न च वाचं नियच्छसि । नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत् ॥

virāṭa uvāca । bahuśaḥ pratiṣiddho ’si na ca vācaṁ niyacchasi । niyantā cen na vidyeta na kaś cid dharmam ācaret ॥

वैशंपायन उवाच । ततः प्रकुपितो राजा तमक्षेणाहनद्भृशम् । मुखे युधिष्ठिरं कोपान्नैवमित्येव भर्त्सयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prakupito rājā tam akṣeṇāhanad bhr̥śam । mukhe yudhiṣṭhiraṁ kopān naivam ity eva bhartsayan ॥

बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमागमत् । तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥

balavat pratividdhasya nastaḥ śoṇitam āgamat । tad aprāptaṁ mahīṁ pārthaḥ pāṇibhyāṁ pratyagr̥hṇata ॥

अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् । सा वेद तमभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा ॥

avaikṣata ca dharmātmā draupadīṁ pārśvataḥ sthitām । sā veda tam abhiprāyaṁ bhartuś cittavaśānugā ॥

पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यमनिन्दिता । तच्छोणितं प्रत्यगृह्णाद्यत्प्रसुस्राव पाण्डवात् ॥

pūrayitvā ca sauvarṇaṁ pātraṁ kāṁsyam aninditā । tac choṇitaṁ pratyagr̥hṇād yat prasusrāva pāṇḍavāt ॥

अथोत्तरः शुभैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैस्तथा । अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरमागमत् ॥

athottaraḥ śubhair gandhair mālyaiś ca vividhais tathā । avakīryamāṇaḥ saṁhr̥ṣṭo nagaraṁ svairam āgamat ॥

सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैस्तथा । आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत् ॥

sabhājyamānaḥ pauraiś ca strībhir jānapadais tathā । āsādya bhavanadvāraṁ pitre sa pratyahārayat ॥

ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटमिदमब्रवीत् । बृहन्नडासहायस्ते पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः ॥

tato dvāḥsthaḥ praviśyaiva virāṭam idam abravīt । br̥hannaḍāsahāyas te putro dvāry uttaraḥ sthitaḥ ॥

ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारमिदमब्रवीत् । प्रवेश्यतामुभौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः ॥

tato hr̥ṣṭo matsyarājaḥ kṣattāram idam abravīt । praveśyatām ubhau tūrṇaṁ darśanepsur ahaṁ tayoḥ ॥

क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत् । उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नडा ॥

kṣattāraṁ kururājas tu śanaiḥ karṇa upājapat । uttaraḥ praviśatv eko na praveśyā br̥hannaḍā ॥

एतस्य हि महाबाहो व्रतमेतत्समाहितम् । यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वापि दर्शयेत् । अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेदसंशयम् ॥

etasya hi mahābāho vratam etat samāhitam । yo mamāṅge vraṇaṁ kuryāc choṇitaṁ vāpi darśayet । anyatra saṁgrāmagatān na sa jīved asaṁśayam ॥

न मृष्याद्भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम् । विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलवाहनम् ॥

na mr̥ṣyād bhr̥śasaṁkruddho māṁ dr̥ṣṭvaiva saśoṇitam । virāṭam iha sāmātyaṁ hanyāt sabalavāhanam ॥