Adhyāya 60

वैशंपायन उवाच । भीष्मे तु संग्रामशिरो विहाय; पलायमाने धृतराष्ट्रपुत्रः । उच्छ्रित्य केतुं विनदन्महात्मा; स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhīṣme tu saṁgrāmaśiro vihāya; palāyamāne dhr̥tarāṣṭraputraḥ । ucchritya ketuṁ vinadan mahātmā; svayaṁ vigr̥hyārjunam āsasāda ॥

स भीमधन्वानमुदग्रवीर्यं; धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम् । आकर्णपूर्णायतचोदितेन; भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये ॥

sa bhīmadhanvānam udagravīryaṁ; dhanaṁjayaṁ śatrugaṇe carantam । ākarṇapūrṇāyatacoditena; bhallena vivyādha lalāṭamadhye ॥

स तेन बाणेन समर्पितेन; जाम्बूनदाभेन सुसंशितेन । रराज राजन्महनीयकर्मा; यथैकपर्वा रुचिरैकशृङ्गः ॥

sa tena bāṇena samarpitena; jāmbūnadābhena susaṁśitena । rarāja rājan mahanīyakarmā; yathaikaparvā ruciraikaśr̥ṅgaḥ ॥

अथास्य बाणेन विदारितस्य; प्रादुर्बभूवासृगजस्रमुष्णम् । सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा; मालेव चित्राभिविराजते स्म ॥

athāsya bāṇena vidāritasya; prādurbabhūvāsr̥g ajasram uṣṇam । sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā; māleva citrābhivirājate sma ॥

स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी; दुर्योधनेनोद्धतमन्युवेगः । शरानुपादाय विषाग्निकल्पा;न्विव्याध राजानमदीनसत्त्वः ॥

sa tena bāṇābhihatas tarasvī; duryodhanenoddhatamanyuvegaḥ । śarān upādāya viṣāgnikalpān; vivyādha rājānam adīnasattvaḥ ॥

दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः; पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः । अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ; समं समाजघ्नतुराजमीढौ ॥

duryodhanaś cāpi tam ugratejāḥ; pārthaś ca duryodhanam ekavīraḥ । anyonyam ājau puruṣapravīrau; samaṁ samājaghnatur ājamīḍhau ॥

ततः प्रभिन्नेन महागजेन; महीधराभेन पुनर्विकर्णः । रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः; कुन्तीसुतं जिष्णुमथाभ्यधावत् ॥

tataḥ prabhinnena mahāgajena; mahīdharābhena punar vikarṇaḥ । rathaiś caturbhir gajapādarakṣaiḥ; kuntīsutaṁ jiṣṇum athābhyadhāvat ॥

तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं; धनंजयः कुम्भविभागमध्ये । आकर्णपूर्णेन दृढायसेन; बाणेन विव्याध महाजवेन ॥

tam āpatantaṁ tvaritaṁ gajendraṁ; dhanaṁjayaḥ kumbhavibhāgamadhye । ākarṇapūrṇena dr̥ḍhāyasena; bāṇena vivyādha mahājavena ॥

पार्थेन सृष्टः स तु गार्ध्रपत्र; आ पुङ्खदेशात्प्रविवेश नागम् । विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं; यथाशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः ॥

pārthena sr̥ṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra; ā puṅkhadeśāt praviveśa nāgam । vidārya śailapravaraprakāśaṁ; yathāśaniḥ parvatam indrasr̥ṣṭaḥ ॥

शरप्रतप्तः स तु नागराजः; प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा । संसीदमानो निपपात मह्यां; वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥

śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ; pravepitāṅgo vyathitāntarātmā । saṁsīdamāno nipapāta mahyāṁ; vajrāhataṁ śr̥ṅgam ivācalasya ॥

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां; त्रासाद्विकर्णः सहसावतीर्य । तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा; विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह ॥

nipātite dantivare pr̥thivyāṁ; trāsād vikarṇaḥ sahasāvatīrya । tūrṇaṁ padāny aṣṭaśatāni gatvā; viviṁśateḥ syandanam āruroha ॥

निहत्य नागं तु शरेण तेन; वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदाभम् । तथाविधेनैव शरेण पार्थो; दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद ॥

nihatya nāgaṁ tu śareṇa tena; vajropamenādrivarāmbudābham । tathāvidhenaiva śareṇa pārtho; duryodhanaṁ vakṣasi nirbibheda ॥

ततो गजे राजनि चैव भिन्ने; भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रणुन्ना;स्ते योधमुख्याः सहसापजग्मुः ॥

tato gaje rājani caiva bhinne; bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe । gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ praṇunnās; te yodhamukhyāḥ sahasāpajagmuḥ ॥

दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागं; योधांश्च सर्वान्द्रवतो निशम्य । रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो; रणात्प्रदुद्राव यतो न पार्थः ॥

dr̥ṣṭvaiva bāṇena hataṁ tu nāgaṁ; yodhāṁś ca sarvān dravato niśamya । rathaṁ samāvr̥tya kurupravīro; raṇāt pradudrāva yato na pārthaḥ ॥

तं भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं; दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी । प्राक्ष्वेडयद्योद्धुमनाः किरीटी; बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम् ॥

taṁ bhīmarūpaṁ tvaritaṁ dravantaṁ; duryodhanaṁ śatrusaho niṣaṅgī । prākṣveḍayad yoddhumanāḥ kirīṭī; bāṇena viddhaṁ rudhiraṁ vamantam ॥

अर्जुन उवाच । विहाय कीर्तिं विपुलं यशश्च; युद्धात्परावृत्य पलायसे किम् । न तेऽद्य तूर्याणि समाहतानि; यथावदुद्यान्ति गतस्य युद्धे ॥

arjuna uvāca । vihāya kīrtiṁ vipulaṁ yaśaś ca; yuddhāt parāvr̥tya palāyase kim । na te ’dya tūryāṇi samāhatāni; yathāvad udyānti gatasya yuddhe ॥

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी; पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरोऽस्मि । तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छ; नरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्र ॥

yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī; pārthas tr̥tīyo yudhi ca sthiro ’smi । tadartham āvr̥tya mukhaṁ prayaccha; narendravr̥ttaṁ smara dhārtarāṣṭra ॥

मोघं तवेदं भुवि नामधेयं; दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् । न हीह दुर्योधनता तवास्ति; पलायमानस्य रणं विहाय ॥

moghaṁ tavedaṁ bhuvi nāmadheyaṁ; duryodhanetīha kr̥taṁ purastāt । na hīha duryodhanatā tavāsti; palāyamānasya raṇaṁ vihāya ॥

न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा; पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् । परैहि युद्धेन कुरुप्रवीर; प्राणान्प्रियान्पाण्डवतोऽद्य रक्ष ॥

na te purastād atha pr̥ṣṭhato vā; paśyāmi duryodhana rakṣitāram । paraihi yuddhena kurupravīra; prāṇān priyān pāṇḍavato ’dya rakṣa ॥