Adhyāya 61

वैशंपायन उवाच । आहूयमानस्तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः । निवर्तितस्तस्य गिराङ्कुशेन; गजो यथा मत्त इवाङ्कुशेन ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । āhūyamānas tu sa tena saṁkhye; mahāmanā dhr̥tarāṣṭrasya putraḥ । nivartitas tasya girāṅkuśena; gajo yathā matta ivāṅkuśena ॥

सोऽमृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो; महारथेनातिरथस्तरस्वी । पर्याववर्ताथ रथेन वीरो; भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः ॥

so ’mr̥ṣyamāṇo vacasābhimr̥ṣṭo; mahārathenātirathas tarasvī । paryāvavartātha rathena vīro; bhogī yathā pādatalābhimr̥ṣṭaḥ ॥

तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विद्धगात्रः । दुर्योधनं दक्षिणतोऽभ्यगच्छ;त्पार्थं नृवीरो युधि हेममाली ॥

taṁ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṁ; nivartya saṁstabhya ca viddhagātraḥ । duryodhanaṁ dakṣiṇato ’bhyagacchat; pārthaṁ nr̥vīro yudhi hemamālī ॥

भीष्मस्ततः शांतनवो निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरयंस्तुरंगान् । दुर्योधनं पश्चिमतोऽभ्यरक्ष;त्पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा ॥

bhīṣmas tataḥ śāṁtanavo nivr̥tya; hiraṇyakakṣyāṁs tvarayaṁs turaṁgān । duryodhanaṁ paścimato ’bhyarakṣat; pārthān mahābāhur adhijyadhanvā ॥

द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च; दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम् । सर्वे पुरस्ताद्विततेषुचापा; दुर्योधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः ॥

droṇaḥ kr̥paś caiva viviṁśatiś ca; duḥśāsanaś caiva nivr̥tya śīghram । sarve purastād vitateṣucāpā; duryodhanārthaṁ tvaritābhyupeyuḥ ॥

स तान्यनीकानि निवर्तमाना;न्यालोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः । हंसो यथा मेघमिवापतन्तं; धनंजयः प्रत्यपतत्तरस्वी ॥

sa tāny anīkāni nivartamānāny; ālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ । haṁso yathā megham ivāpatantaṁ; dhanaṁjayaḥ pratyapatat tarasvī ॥

ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थ;मस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः । ववर्षुरभ्येत्य शरैः समन्ता;न्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः ॥

te sarvataḥ saṁparivārya pārtham; astrāṇi divyāni samādadānāḥ । vavarṣur abhyetya śaraiḥ samantān; meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ ॥

ततोऽस्त्रमस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम् । संमोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं; प्रादुश्चकारैन्द्रिरपारणीयम् ॥

tato ’stram astreṇa nivārya teṣāṁ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṁgavānām । saṁmohanaṁ śatrusaho ’nyad astraṁ; prāduścakāraindrir apāraṇīyam ॥

ततो दिशश्चानुदिशो विवृत्य; शरैः सुधारैर्निशितैः सुपुङ्खैः । गाण्डीवघोषेण मनांसि तेषां; महाबलः प्रव्यथयां चकार ॥

tato diśaś cānudiśo vivr̥tya; śaraiḥ sudhārair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ । gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṁsi teṣāṁ; mahābalaḥ pravyathayāṁ cakāra ॥

ततः पुनर्भीमरवं प्रगृह्य; दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम् । व्यनादयत्स प्रदिशो दिशः खं; भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता ॥

tataḥ punar bhīmaravaṁ pragr̥hya; dorbhyāṁ mahāśaṅkham udāraghoṣam । vyanādayat sa pradiśo diśaḥ khaṁ; bhuvaṁ ca pārtho dviṣatāṁ nihantā ॥

ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः; संमोहिताः पार्थसमीरितेन । उत्सृज्य चापानि दुरासदानि; सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः ॥

te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṁmohitāḥ pārthasamīritena । utsr̥jya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śāntiparā babhūvuḥ ॥

तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः; स्मृत्वा तु वाक्यानि तथोत्तरायाः । निर्याहि मध्यादिति मत्स्यपुत्र;मुवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः ॥

tathā visaṁjñeṣu pareṣu pārthaḥ; smr̥tvā tu vākyāni tathottarāyāḥ । niryāhi madhyād iti matsyaputram; uvāca yāvat kuravo visaṁjñāḥ ॥

आचार्य शारद्वतयोः सुशुक्ले; कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम् । द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले; वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर ॥

ācārya śāradvatayoḥ suśukle; karṇasya pītaṁ ruciraṁ ca vastram । drauṇeś ca rājñaś ca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra ॥

भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये; जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषः । एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्व;मेवं हि यातव्यममूढसंज्ञैः ॥

bhīṣmasya saṁjñāṁ tu tathaiva manye; jānāti me ’strapratighātam eṣaḥ । etasya vāhān kuru savyatas tvam; evaṁ hi yātavyam amūḍhasaṁjñaiḥ ॥

रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा; रथादवप्लुत्य विराटपुत्रः । वस्त्राण्युपादाय महारथानां; तूर्णं पुनः स्वं रथमारुरोह ॥

raśmīn samutsr̥jya tato mahātmā; rathād avaplutya virāṭaputraḥ । vastrāṇy upādāya mahārathānāṁ; tūrṇaṁ punaḥ svaṁ ratham āruroha ॥

ततोऽन्वशासच्चतुरः सदश्वा;न्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान् । ते तद्व्यतीयुर्ध्वजिनामनीकं; श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात् ॥

tato ’nvaśāsac caturaḥ sadaśvān; putro virāṭasya hiraṇyakakṣyān । te tad vyatīyur dhvajinām anīkaṁ; śvetā vahanto ’rjunam ājimadhyāt ॥

तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं; भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वी । स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य; विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः ॥

tathā tu yāntaṁ puruṣapravīraṁ; bhīṣmaḥ śarair abhyahanat tarasvī । sa cāpi bhīṣmasya hayān nihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pr̥ṣatkaiḥ ॥

ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे; विद्ध्वास्य यन्तारमरिष्टधन्वा । तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्या;द्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः ॥

tato ’rjuno bhīṣmam apāsya yuddhe; viddhvāsya yantāram ariṣṭadhanvā । tasthau vimukto rathavr̥ndamadhyād; rāhuṁ vidāryeva sahasraraśmiḥ ॥

लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः; पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम् । रणाद्विमुक्तं स्थितमेकमाजौ; स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे ॥

labdhvā tu saṁjñāṁ ca kurupravīraḥ; pārthaṁ samīkṣyātha mahendrakalpam । raṇād vimuktaṁ sthitam ekam ājau; sa dhārtarāṣṭras tvarito babhāṣe ॥

अयं कथं स्विद्भवतां विमुक्त;स्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत् । तमब्रवीच्छांतनवः प्रहस्य; क्व ते गता बुद्धिरभूत्क्व वीर्यम् ॥

ayaṁ kathaṁ svid bhavatāṁ vimuktas; taṁ vai prabadhnīta yathā na mucyet । tam abravīc chāṁtanavaḥ prahasya; kva te gatā buddhir abhūt kva vīryam ॥

शान्तिं पराश्वस्य यथा स्थितोऽभू;रुत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम् । न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं; कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम् ॥

śāntiṁ parāśvasya yathā sthito ’bhūr; utsr̥jya bāṇāṁś ca dhanuś ca citram । na tv eva bībhatsur alaṁ nr̥śaṁsaṁ; kartuṁ na pāpe ’sya mano niviṣṭam ॥

त्रैलोक्यहेतोर्न जहेत्स्वधर्मं; तस्मान्न सर्वे निहता रणेऽस्मिन् । क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर; विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः ॥

trailokyahetor na jahet svadharmaṁ; tasmān na sarve nihatā raṇe ’smin । kṣipraṁ kurūn yāhi kurupravīra; vijitya gāś ca pratiyātu pārthaḥ ॥

दुर्योधनस्तस्य तु तन्निशम्य; पितामहस्यात्महितं वचोऽथ । अतीतकामो युधि सोऽत्यमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम् ॥

duryodhanas tasya tu tan niśamya; pitāmahasyātmahitaṁ vaco ’tha । atītakāmo yudhi so ’tyamarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm ॥

तद्भीष्मवाक्यं हितमीक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम् । निवर्तनायैव मनो निदध्यु;र्दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः ॥

tad bhīṣmavākyaṁ hitam īkṣya sarve; dhanaṁjayāgniṁ ca vivardhamānam । nivartanāyaiva mano nidadhyur; duryodhanaṁ te parirakṣamāṇāḥ ॥

तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः स पार्थो; धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान् । आभाषमाणोऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस्तत्र गुरून्महात्मा ॥

tān prasthitān prītamanāḥ sa pārtho; dhanaṁjayaḥ prekṣya kurupravīrān । ābhāṣamāṇo ’nuyayau muhūrtaṁ; saṁpūjayaṁs tatra gurūn mahātmā ॥

पितामहं शांतनवं स वृद्धं; द्रोणं गुरुं च प्रतिपूज्य मूर्ध्ना । द्रौणिं कृपं चैव गुरूंश्च सर्वा;ञ्शरैर्विचित्रैरभिवाद्य चैव ॥

pitāmahaṁ śāṁtanavaṁ sa vr̥ddhaṁ; droṇaṁ guruṁ ca pratipūjya mūrdhnā । drauṇiṁ kr̥paṁ caiva gurūṁś ca sarvāñ; śarair vicitrair abhivādya caiva ॥

दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं; चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेण । आमन्त्र्य वीरांश्च तथैव मान्या;न्गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान् ॥

duryodhanasyottamaratnacitraṁ; ciccheda pārtho mukuṭaṁ śareṇa । āmantrya vīrāṁś ca tathaiva mānyān; gāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān ॥

स देवदत्तं सहसा विनाद्य; विदार्य वीरो द्विषतां मनांसि । ध्वजेन सर्वानभिभूय शत्रू;न्स हेमजालेन विराजमानः ॥

sa devadattaṁ sahasā vinādya; vidārya vīro dviṣatāṁ manāṁsi । dhvajena sarvān abhibhūya śatrūn; sa hemajālena virājamānaḥ ॥

दृष्ट्वा प्रयातांस्तु कुरून्किरीटी; हृष्टोऽब्रवीत्तत्र स मत्स्यपुत्रम् । आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते; याताः परे याहि पुरं प्रहृष्टः ॥

dr̥ṣṭvā prayātāṁs tu kurūn kirīṭī; hr̥ṣṭo ’bravīt tatra sa matsyaputram । āvartayāśvān paśavo jitās te; yātāḥ pare yāhi puraṁ prahr̥ṣṭaḥ ॥