Adhyāya 59

वैशंपायन उवाच । ततः शांतनवो भीष्मो दुराधर्षः प्रतापवान् । वध्यमानेषु योधेषु धनंजयमुपाद्रवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ śāṁtanavo bhīṣmo durādharṣaḥ pratāpavān । vadhyamāneṣu yodheṣu dhanaṁjayam upādravat ॥

प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् । शरानादाय तीक्ष्णाग्रान्मर्मभेदप्रमाथिनः ॥

pragr̥hya kārmukaśreṣṭhaṁ jātarūpapariṣkr̥tam । śarān ādāya tīkṣṇāgrān marmabhedapramāthinaḥ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योदये यथा ॥

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani । śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryodaye yathā ॥

प्रध्माय शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान्प्रहर्षयन् । प्रदक्षिणमुपावृत्य बीभत्सुं समवारयत् ॥

pradhmāya śaṅkhaṁ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrān praharṣayan । pradakṣiṇam upāvr̥tya bībhatsuṁ samavārayat ॥

तमुद्वीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीरहा । प्रत्यगृह्णात्प्रहृष्टात्मा धाराधरमिवाचलः ॥

tam udvīkṣya tathāyāntaṁ kaunteyaḥ paravīrahā । pratyagr̥hṇāt prahr̥ṣṭātmā dhārādharam ivācalaḥ ॥

ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान् । समपर्यन्महावेगाञ्श्वसमानानिवोरगान् ॥

tato bhīṣmaḥ śarān aṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān । samaparyan mahāvegāñ śvasamānān ivoragān ॥

ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः । ज्वलन्तः कपिमाजघ्नुर्ध्वजाग्रनिलयांश्च तान् ॥

te dhvajaṁ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ । jvalantaḥ kapim ājaghnur dhvajāgranilayāṁś ca tān ॥

ततो भल्लेन महता पृथुधारेण पाण्डवः । छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तदपतद्भुवि ॥

tato bhallena mahatā pr̥thudhāreṇa pāṇḍavaḥ । chatraṁ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṁ tad apatad bhuvi ॥

ध्वजं चैवास्य कौन्तेयः शरैरभ्यहनद्दृढम् । शीघ्रकृद्रथवाहांश्च तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥

dhvajaṁ caivāsya kaunteyaḥ śarair abhyahanad dr̥ḍham । śīghrakr̥d rathavāhāṁś ca tathobhau pārṣṇisārathī ॥

तयोस्तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव ॥

tayos tad abhavad yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayor iva ॥

भल्लैर्भल्लाः समागम्य भीष्मपाण्डवयोर्युधि । अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि ॥

bhallair bhallāḥ samāgamya bhīṣmapāṇḍavayor yudhi । antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvr̥ṣīva hi ॥

अग्निचक्रमिवाविद्धं सव्यदक्षिणमस्यतः । गाण्डीवमभवद्राजन्पार्थस्य सृजतः शरान् ॥

agnicakram ivāviddhaṁ savyadakṣiṇam asyataḥ । gāṇḍīvam abhavad rājan pārthasya sr̥jataḥ śarān ॥

स तैः संछादयामास भीष्मं शरशतैः शितैः । पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः ॥

sa taiḥ saṁchādayām āsa bhīṣmaṁ śaraśataiḥ śitaiḥ । parvataṁ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ ॥

तां स वेलामिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । व्यधमत्सायकैर्भीष्मो अर्जुनं संनिवारयत् ॥

tāṁ sa velām ivoddhūtāṁ śaravr̥ṣṭiṁ samutthitām । vyadhamat sāyakair bhīṣmo arjunaṁ saṁnivārayat ॥

ततस्तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः । समरेऽभिव्यशीर्यन्त फल्गुनस्य रथं प्रति ॥

tatas tāni nikr̥ttāni śarajālāni bhāgaśaḥ । samare ’bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṁ prati ॥

ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । पाण्डवस्य रथात्तूर्णं शलभानामिवायतिम् । व्यधमत्तां पुनस्तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः ॥

tataḥ kanakapuṅkhānāṁ śaravr̥ṣṭiṁ samutthitām । pāṇḍavasya rathāt tūrṇaṁ śalabhānām ivāyatim । vyadhamat tāṁ punas tasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ ॥

ततस्ते कुरवः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन् । दुष्करं कृतवान्भीष्मो यदर्जुनमयोधयत् ॥

tatas te kuravaḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan । duṣkaraṁ kr̥tavān bhīṣmo yad arjunam ayodhayat ॥

बलवांस्तरुणो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः । कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ॥

balavāṁs taruṇo dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ । ko ’nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṁ dhārayituṁ raṇe ॥

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् । आचार्यप्रवराद्वापि भारद्वाजान्महाबलात् ॥

r̥te śāṁtanavād bhīṣmāt kr̥ṣṇād vā devakīsutāt । ācāryapravarād vāpi bhāradvājān mahābalāt ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषर्षभौ । चक्षूंषि सर्वभूतानां मोहयन्तौ महाबलौ ॥

astrair astrāṇi saṁvārya krīḍataḥ puruṣarṣabhau । cakṣūṁṣi sarvabhūtānāṁ mohayantau mahābalau ॥

प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम् । कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च । प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः ॥

prājāpatyaṁ tathaivaindram āgneyaṁ ca sudāruṇam । kauberaṁ vāruṇaṁ caiva yāmyaṁ vāyavyam eva ca । prayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ ॥

विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा । साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् ॥

vismitāny atha bhūtāni tau dr̥ṣṭvā saṁyuge tadā । sādhu pārtha mahābāho sādhu bhīṣmeti cābruvan ॥

नेदं युक्तं मनुष्येषु योऽयं संदृश्यते महान् । महास्त्राणां संप्रयोगः समरे भीष्मपार्थयोः ॥

nedaṁ yuktaṁ manuṣyeṣu yo ’yaṁ saṁdr̥śyate mahān । mahāstrāṇāṁ saṁprayogaḥ samare bhīṣmapārthayoḥ ॥

एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत । अथ जिष्णुरुपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम् । चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम् ॥

evaṁ sarvāstraviduṣor astrayuddham avartata । atha jiṣṇur upāvr̥tya pr̥thudhāreṇa kārmukam । cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkr̥tam ॥

निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे । समादाय महाबाहुः सज्यं चक्रे महाबलः । शरांश्च सुबहून्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ॥

nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo ’nyat kārmukaṁ raṇe । samādāya mahābāhuḥ sajyaṁ cakre mahābalaḥ । śarāṁś ca subahūn kruddho mumocāśu dhanaṁjaye ॥

अर्जुनोऽपि शरांश्चित्रान्भीष्माय निशितान्बहून् । चिक्षेप सुमहातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे ॥

arjuno ’pi śarāṁś citrān bhīṣmāya niśitān bahūn । cikṣepa sumahātejās tathā bhīṣmaś ca pāṇḍave ॥

तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान् । न विशेषस्तदा राजँल्लक्ष्यते स्म महात्मनोः ॥

tayor divyāstraviduṣor asyator aniśaṁ śarān । na viśeṣas tadā rājam̐l lakṣyate sma mahātmanoḥ ॥

अथावृणोद्दश दिशः शरैरतिरथस्तदा । किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शांतनवस्तथा ॥

athāvr̥ṇod daśa diśaḥ śarair atirathas tadā । kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṁtanavas tathā ॥

अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् । बभूव तस्मिन्संग्रामे राजँल्लोके तदद्भुतम् ॥

atīva pāṇḍavo bhīṣmaṁ bhīṣmaś cātīva pāṇḍavam । babhūva tasmin saṁgrāme rājam̐l loke tad adbhutam ॥

पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः । शेरते स्म तदा राजन्कौन्तेयस्याभितो रथम् ॥

pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ । śerate sma tadā rājan kaunteyasyābhito ratham ॥

ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः । आगच्छन्पुङ्खसंश्लिष्टाः श्वेतवाहनपत्रिणः ॥

tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṁ cikīrṣavaḥ । āgacchan puṅkhasaṁśliṣṭāḥ śvetavāhanapatriṇaḥ ॥

निष्पतन्तो रथात्तस्य धौता हैरण्यवाससः । आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ॥

niṣpatanto rathāt tasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ । ākāśe samadr̥śyanta haṁsānām iva paṅktayaḥ ॥

तस्य तद्दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः । प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः ॥

tasya tad divyam astraṁ hi pragāḍhaṁ citram asyataḥ । prekṣante smāntarikṣasthāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ ॥

तद्दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् । शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ॥

tad dr̥ṣṭvā paramaprīto gandharvaś citram adbhutam । śaśaṁsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān ॥

पश्येमानरिनिर्दारान्संसक्तानिव गच्छतः । चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः ॥

paśyemān arinirdārān saṁsaktān iva gacchataḥ । citrarūpam idaṁ jiṣṇor divyam astram udīryataḥ ॥

नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते । पौराणानां महास्त्राणां विचित्रोऽयं समागमः ॥

nedaṁ manuṣyāḥ śraddadhyur na hīdaṁ teṣu vidyate । paurāṇānāṁ mahāstrāṇāṁ vicitro ’yaṁ samāgamaḥ ॥

मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे । न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम् ॥

madhyaṁdinagataṁ sūryaṁ pratapantam ivāmbare । na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṁ prativīkṣitum ॥

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ युद्धविशारदौ । उभौ सदृशकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ ॥

ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau yuddhaviśāradau । ubhau sadr̥śakarmāṇāv ubhau yudhi durāsadau ॥

इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम् । पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ॥

ity ukto devarājas tu pārthabhīṣmasamāgamam । pūjayām āsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata ॥

ततो भीष्मः शांतनवो वामे पार्श्वे समर्पयत् । अस्यतः प्रतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः ॥

tato bhīṣmaḥ śāṁtanavo vāme pārśve samarpayat । asyataḥ pratisaṁdhāya vivr̥taṁ savyasācinaḥ ॥

ततः प्रहस्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् । न्यकृन्तद्गार्ध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः ॥

tataḥ prahasya bībhatsuḥ pr̥thudhāreṇa kārmukam । nyakr̥ntad gārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ ॥

अथैनं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे । यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

athainaṁ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare । yatamānaṁ parākrāntaṁ kuntīputro dhanaṁjayaḥ ॥

स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम् । गाङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीर्घमिवातुरः ॥

sa pīḍito mahābāhur gr̥hītvā rathakūbaram । gāṅgeyo yudhi durdharṣas tasthau dīrgham ivāturaḥ ॥

तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् । उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ॥

taṁ visaṁjñam apovāha saṁyantā rathavājinām । upadeśam anusmr̥tya rakṣamāṇo mahāratham ॥