Adhyāya 6

वैशंपायन उवाच । ततो विराटं प्रथमं युधिष्ठिरो; राजा सभायामुपविष्टमाव्रजत् । वैडूर्यरूपान्प्रतिमुच्य काञ्चना;नक्षान्स कक्षे परिगृह्य वाससा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato virāṭaṁ prathamaṁ yudhiṣṭhiro; rājā sabhāyām upaviṣṭam āvrajat । vaiḍūryarūpān pratimucya kāñcanān; akṣān sa kakṣe parigr̥hya vāsasā ॥

नराधिपो राष्ट्रपतिं यशस्विनं; महायशाः कौरववंशवर्धनः । महानुभावो नरराजसत्कृतो; दुरासदस्तीक्ष्णविषो यथोरगः ॥

narādhipo rāṣṭrapatiṁ yaśasvinaṁ; mahāyaśāḥ kauravavaṁśavardhanaḥ । mahānubhāvo nararājasatkr̥to; durāsadas tīkṣṇaviṣo yathoragaḥ ॥

बलेन रूपेण नरर्षभो महा;नथार्चिरूपेण यथामरस्तथा । महाभ्रजालैरिव संवृतो रवि;र्यथानलो भस्मवृतश्च वीर्यवान् ॥

balena rūpeṇa nararṣabho mahān; athārcirūpeṇa yathāmaras tathā । mahābhrajālair iva saṁvr̥to ravir; yathānalo bhasmavr̥taś ca vīryavān ॥

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं; विराटराडिन्दुमिवाभ्रसंवृतम् । मन्त्रिद्विजान्सूतमुखान्विशस्तथा; ये चापि केचित्परिषत्समासते । पप्रच्छ कोऽयं प्रथमं समेयिवा;ननेन योऽयं प्रसमीक्षते सभाम् ॥

tam āpatantaṁ prasamīkṣya pāṇḍavaṁ; virāṭarāḍ indum ivābhrasaṁvr̥tam । mantridvijān sūtamukhān viśas tathā; ye cāpi ke cit pariṣat samāsate । papraccha ko ’yaṁ prathamaṁ sameyivān; anena yo ’yaṁ prasamīkṣate sabhām ॥

न तु द्विजोऽयं भविता नरोत्तमः; पतिः पृथिव्या इति मे मनोगतम् । न चास्य दासो न रथो न कुण्डले; समीपतो भ्राजति चायमिन्द्रवत् ॥

na tu dvijo ’yaṁ bhavitā narottamaḥ; patiḥ pr̥thivyā iti me manogatam । na cāsya dāso na ratho na kuṇḍale; samīpato bhrājati cāyam indravat ॥

शरीरलिङ्गैरुपसूचितो ह्ययं; मूर्धाभिषिक्तोऽयमितीव मानसम् । समीपमायाति च मे गतव्यथो; यथा गजस्तामरसीं मदोत्कटः ॥

śarīraliṅgair upasūcito hy ayaṁ; mūrdhābhiṣikto ’yam itīva mānasam । samīpam āyāti ca me gatavyatho; yathā gajas tāmarasīṁ madotkaṭaḥ ॥

वितर्कयन्तं तु नरर्षभस्तदा; युधिष्ठिरोऽभ्येत्य विराटमब्रवीत् । सम्राड्विजानात्विह जीवितार्थिनं; विनष्टसर्वस्वमुपागतं द्विजम् ॥

vitarkayantaṁ tu nararṣabhas tadā; yudhiṣṭhiro ’bhyetya virāṭam abravīt । samrāḍ vijānātv iha jīvitārthinaṁ; vinaṣṭasarvasvam upāgataṁ dvijam ॥

इहाहमिच्छामि तवानघान्तिके; वस्तुं यथा कामचरस्तथा विभो । तमब्रवीत्स्वागतमित्यनन्तरं; राजा प्रहृष्टः प्रतिसंगृहाण च ॥

ihāham icchāmi tavānaghāntike; vastuṁ yathā kāmacaras tathā vibho । tam abravīt svāgatam ity anantaraṁ; rājā prahr̥ṣṭaḥ pratisaṁgr̥hāṇa ca ॥

कामेन ताताभिवदाम्यहं त्वां; कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः । गोत्रं च नामापि च शंस तत्त्वतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ॥

kāmena tātābhivadāmy ahaṁ tvāṁ; kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ । gotraṁ ca nāmāpi ca śaṁsa tattvataḥ; kiṁ cāpi śilpaṁ tava vidyate kr̥tam ॥

युधिष्ठिर उवाच । युधिष्ठिरस्यासमहं पुरा सखा; वैयाघ्रपद्यः पुनरस्मि ब्राह्मणः । अक्षान्प्रवप्तुं कुशलोऽस्मि देविता; कङ्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yudhiṣṭhirasyāsam ahaṁ purā sakhā; vaiyāghrapadyaḥ punar asmi brāhmaṇaḥ । akṣān pravaptuṁ kuśalo ’smi devitā; kaṅketi nāmnāsmi virāṭa viśrutaḥ ॥

विराट उवाच । ददामि ते हन्त वरं यमिच्छसि; प्रशाधि मत्स्यान्वशगो ह्यहं तव । प्रिया हि धूर्ता मम देविनः सदा; भवांश्च देवोपम राज्यमर्हति ॥

virāṭa uvāca । dadāmi te hanta varaṁ yam icchasi; praśādhi matsyān vaśago hy ahaṁ tava । priyā hi dhūrtā mama devinaḥ sadā; bhavāṁś ca devopama rājyam arhati ॥

युधिष्ठिर उवाच । आप्तो विवादः परमो विशां पते; न विद्यते किंचन मत्स्य हीनतः । न मे जितः कश्चन धारयेद्धनं; वरो ममैषोऽस्तु तव प्रसादतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । āpto vivādaḥ paramo viśāṁ pate; na vidyate kiṁ cana matsya hīnataḥ । na me jitaḥ kaś cana dhārayed dhanaṁ; varo mamaiṣo ’stu tava prasādataḥ ॥

विराट उवाच । हन्यामवध्यं यदि तेऽप्रियं चरे;त्प्रव्राजयेयं विषयाद्द्विजांस्तथा । शृण्वन्तु मे जानपदाः समागताः; कङ्को यथाहं विषये प्रभुस्तथा ॥

virāṭa uvāca । hanyām avadhyaṁ yadi te ’priyaṁ caret; pravrājayeyaṁ viṣayād dvijāṁs tathā । śr̥ṇvantu me jānapadāḥ samāgatāḥ; kaṅko yathāhaṁ viṣaye prabhus tathā ॥

समानयानो भवितासि मे सखा; प्रभूतवस्त्रो बहुपानभोजनः । पश्येस्त्वमन्तश्च बहिश्च सर्वदा; कृतं च ते द्वारमपावृतं मया ॥

samānayāno bhavitāsi me sakhā; prabhūtavastro bahupānabhojanaḥ । paśyes tvam antaś ca bahiś ca sarvadā; kr̥taṁ ca te dvāram apāvr̥taṁ mayā ॥

ये त्वानुवादेयुरवृत्तिकर्शिता; ब्रूयाश्च तेषां वचनेन मे सदा । दास्यामि सर्वं तदहं न संशयो; न ते भयं विद्यति संनिधौ मम ॥

ye tvānuvādeyur avr̥ttikarśitā; brūyāś ca teṣāṁ vacanena me sadā । dāsyāmi sarvaṁ tad ahaṁ na saṁśayo; na te bhayaṁ vidyati saṁnidhau mama ॥

वैशंपायन उवाच । एवं स लब्ध्वा तु वरं समागमं; विराटराजेन नरर्षभस्तदा । उवास वीरः परमार्चितः सुखी; न चापि कश्चिच्चरितं बुबोध तत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ sa labdhvā tu varaṁ samāgamaṁ; virāṭarājena nararṣabhas tadā । uvāsa vīraḥ paramārcitaḥ sukhī; na cāpi kaś cic caritaṁ bubodha tat ॥