Adhyāya 57

वैशंपायन उवाच । अथ संगम्य सर्वे तु कौरवाणां महारथाः । अर्जुनं सहिता यत्ताः प्रत्ययुध्यन्त भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । atha saṁgamya sarve tu kauravāṇāṁ mahārathāḥ । arjunaṁ sahitā yattāḥ pratyayudhyanta bhārata ॥

स सायकमयैर्जालैः सर्वतस्तान्महारथान् । प्राच्छादयदमेयात्मा नीहार इव पर्वतान् ॥

sa sāyakamayair jālaiḥ sarvatas tān mahārathān । prācchādayad ameyātmā nīhāra iva parvatān ॥

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः । भेरीशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ । bherīśaṅkhaninādaiś ca sa śabdas tumulo ’bhavat ॥

नराश्वकायान्निर्भिद्य लोहानि कवचानि च । पार्थस्य शरजालानि विनिष्पेतुः सहस्रशः ॥

narāśvakāyān nirbhidya lohāni kavacāni ca । pārthasya śarajālāni viniṣpetuḥ sahasraśaḥ ॥

त्वरमाणः शरानस्यन्पाण्डवः स बभौ रणे । मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्शरदीव दिवाकरः ॥

tvaramāṇaḥ śarān asyan pāṇḍavaḥ sa babhau raṇe । madhyaṁdinagato ’rciṣmāñ śaradīva divākaraḥ ॥

उपप्लवन्त वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा । सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ॥

upaplavanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā । sādinaś cāśvapr̥ṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ ॥

शरैः संताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम् । ताम्रराजतलोहानां प्रादुरासीन्महास्वनः ॥

śaraiḥ saṁtāḍyamānānāṁ kavacānāṁ mahātmanām । tāmrarājatalohānāṁ prādurāsīn mahāsvanaḥ ॥

छन्नमायोधनं सर्वं शरीरैर्गतचेतसाम् । गजाश्वसादिभिस्तत्र शितबाणात्तजीवितैः ॥

channam āyodhanaṁ sarvaṁ śarīrair gatacetasām । gajāśvasādibhis tatra śitabāṇāttajīvitaiḥ ॥

रथोपस्थाभिपतितैरास्तृता मानवैर्मही । प्रनृत्यदिव संग्रामे चापहस्तो धनंजयः ॥

rathopasthābhipatitair āstr̥tā mānavair mahī । pranr̥tyad iva saṁgrāme cāpahasto dhanaṁjayaḥ ॥

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । त्रस्तानि सर्वभूतानि व्यगच्छन्त महाहवात् ॥

śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । trastāni sarvabhūtāni vyagacchanta mahāhavāt ॥

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजानि च । पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि ॥

kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpasrajāni ca । patitāni sma dr̥śyante śirāṁsi raṇamūrdhani ॥

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः । सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी ॥

viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sakārmukaiḥ । sahastābharaṇaiś cānyaiḥ pracchannā bhāti medinī ॥

शिरसां पात्यमानानामन्तरा निशितैः शरैः । अश्मवृष्टिरिवाकाशादभवद्भरतर्षभ ॥

śirasāṁ pātyamānānām antarā niśitaiḥ śaraiḥ । aśmavr̥ṣṭir ivākāśād abhavad bharatarṣabha ॥

दर्शयित्वा तथात्मानं रौद्रं रुद्रपराक्रमः । अवरुद्धश्चरन्पार्थो दशवर्षाणि त्रीणि च । क्रोधाग्निमुत्सृजद्घोरं धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः ॥

darśayitvā tathātmānaṁ raudraṁ rudraparākramaḥ । avaruddhaś caran pārtho daśavarṣāṇi trīṇi ca । krodhāgnim utsr̥jad ghoraṁ dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ ॥

तस्य तद्दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चैव पराक्रमम् । सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥

tasya tad dahataḥ sainyaṁ dr̥ṣṭvā caiva parākramam । sarve śāntiparā yodhā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ॥

वित्रासयित्वा तत्सैन्यं द्रावयित्वा महारथान् । अर्जुनो जयतां श्रेष्ठः पर्यवर्तत भारत ॥

vitrāsayitvā tat sainyaṁ drāvayitvā mahārathān । arjuno jayatāṁ śreṣṭhaḥ paryavartata bhārata ॥

प्रावर्तयन्नदीं घोरां शोणितौघतरङ्गिणीम् । अस्थिशैवलसंबाधां युगान्ते कालनिर्मिताम् ॥

prāvartayan nadīṁ ghorāṁ śoṇitaughataraṅgiṇīm । asthiśaivalasaṁbādhāṁ yugānte kālanirmitām ॥

शरचापप्लवां घोरां मांसशोणितकर्दमाम् । महारथमहाद्वीपां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाम् । चकार महतीं पार्थो नदीमुत्तरशोणिताम् ॥

śaracāpaplavāṁ ghorāṁ māṁsaśoṇitakardamām । mahārathamahādvīpāṁ śaṅkhadundubhinisvanām । cakāra mahatīṁ pārtho nadīm uttaraśoṇitām ॥

आददानस्य हि शरान्संधाय च विमुञ्चतः । विकर्षतश्च गाण्डीवं न किंचिद्दृश्यतेऽन्तरम् ॥

ādadānasya hi śarān saṁdhāya ca vimuñcataḥ । vikarṣataś ca gāṇḍīvaṁ na kiṁ cid dr̥śyate ’ntaram ॥