Adhyāya 47

भीष्म उवाच । कलांशास्तात युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च । अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥

bhīṣma uvāca । kalāṁśās tāta yujyante muhūrtāś ca dināni ca । ardhamāsāś ca māsāś ca nakṣatrāṇi grahās tathā ॥

ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि । एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते ॥

r̥tavaś cāpi yujyante tathā saṁvatsarā api । evaṁ kālavibhāgena kālacakraṁ pravartate ॥

तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् । पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावुपजायतः ॥

teṣāṁ kālātirekeṇa jyotiṣāṁ ca vyatikramāt । pañcame pañcame varṣe dvau māsāv upajāyataḥ ॥

तेषामभ्यधिका मासाः पञ्च द्वादश च क्षपाः । त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः ॥

teṣām abhyadhikā māsāḥ pañca dvādaśa ca kṣapāḥ । trayodaśānāṁ varṣāṇām iti me vartate matiḥ ॥

सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः परिश्रुतम् । एवमेतद्ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः ॥

sarvaṁ yathāvac caritaṁ yad yad ebhiḥ pariśrutam । evam etad dhruvaṁ jñātvā tato bībhatsur āgataḥ ॥

सर्वे चैव महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः । येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः ॥

sarve caiva mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ । yeṣāṁ yudhiṣṭhiro rājā kasmād dharme ’parādhnuyuḥ ॥

अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम् । न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्तेऽनुपायतः ॥

alubdhāś caiva kaunteyāḥ kr̥tavantaś ca duṣkaram । na cāpi kevalaṁ rājyam iccheyus te ’nupāyataḥ ॥

तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः । धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात् ॥

tadaiva te hi vikrāntum īṣuḥ kauravanandanāḥ । dharmapāśanibaddhās tu na celuḥ kṣatriyavratāt ॥

यच्चानृत इति ख्यायेद्यच्च गच्छेत्पराभवम् । वृणुयुर्मरणं पार्था नानृतत्वं कथंचन ॥

yac cānr̥ta iti khyāyed yac ca gacchet parābhavam । vr̥ṇuyur maraṇaṁ pārthā nānr̥tatvaṁ kathaṁ cana ॥

प्राप्ते तु काले प्राप्तव्यं नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः । अपि वज्रभृता गुप्तं तथावीर्या हि पाण्डवाः ॥

prāpte tu kāle prāptavyaṁ notsr̥jeyur nararṣabhāḥ । api vajrabhr̥tā guptaṁ tathāvīryā hi pāṇḍavāḥ ॥

प्रतियुध्याम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् । तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम् । तत्संविधीयतां क्षिप्रं मा नो ह्यर्थोऽतिगात्परान् ॥

pratiyudhyāma samare sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । tasmād yad atra kalyāṇaṁ loke sadbhir anuṣṭhitam । tat saṁvidhīyatāṁ kṣipraṁ mā no hy artho ’tigāt parān ॥

न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव । एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनंजयः ॥

na hi paśyāmi saṁgrāme kadā cid api kaurava । ekāntasiddhiṁ rājendra saṁprāptaś ca dhanaṁjayaḥ ॥

संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ । अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम् ॥

saṁpravr̥tte tu saṁgrāme bhāvābhāvau jayājayau । avaśyam ekaṁ spr̥śato dr̥ṣṭam etad asaṁśayam ॥

तस्माद्युद्धावचरिकं कर्म वा धर्मसंहितम् । क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तो हि धनंजयः ॥

tasmād yuddhāvacarikaṁ karma vā dharmasaṁhitam । kriyatām āśu rājendra saṁprāpto hi dhanaṁjayaḥ ॥

दुर्योधन उवाच । नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवानां पितामह । युद्धावचारिकं यत्तु तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥

duryodhana uvāca । nāhaṁ rājyaṁ pradāsyāmi pāṇḍavānāṁ pitāmaha । yuddhāvacārikaṁ yat tu tac chīghraṁ saṁvidhīyatām ॥

भीष्म उवाच । अत्र या मामकी बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते । क्षिप्रं बलचतुर्भागं गृह्य गच्छ पुरं प्रति । ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु ॥

bhīṣma uvāca । atra yā māmakī buddhiḥ śrūyatāṁ yadi rocate । kṣipraṁ balacaturbhāgaṁ gr̥hya gaccha puraṁ prati । tato ’paraś caturbhāgo gāḥ samādāya gacchatu ॥

वयं त्वर्धेन सैन्येन प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् । मत्स्यं वा पुनरायातमथ वापि शतक्रतुम् ॥

vayaṁ tv ardhena sainyena pratiyotsyāma pāṇḍavam । matsyaṁ vā punar āyātam atha vāpi śatakratum ॥

आचार्यो मध्यतस्तिष्ठत्वश्वत्थामा तु सव्यतः । कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम् ॥

ācāryo madhyatas tiṣṭhatv aśvatthāmā tu savyataḥ । kr̥paḥ śāradvato dhīmān pārśvaṁ rakṣatu dakṣiṇam ॥

अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः । अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन् ॥

agrataḥ sūtaputras tu karṇas tiṣṭhatu daṁśitaḥ । ahaṁ sarvasya sainyasya paścāt sthāsyāmi pālayan ॥