Adhyāya 46

भीष्म उवाच । साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति । कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण यथावद्योद्धुमिच्छति ॥

bhīṣma uvāca । sādhu paśyati vai droṇaḥ kr̥paḥ sādhv anupaśyati । karṇas tu kṣatradharmeṇa yathāvad yoddhum icchati ॥

आचार्यो नाभिषक्तव्यः पुरुषेण विजानता । देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः ॥

ācāryo nābhiṣaktavyaḥ puruṣeṇa vijānatā । deśakālau tu saṁprekṣya yoddhavyam iti me matiḥ ॥

यस्य सूर्यसमाः पञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः । कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः ॥

yasya sūryasamāḥ pañca sapatnāḥ syuḥ prahāriṇaḥ । katham abhyudaye teṣāṁ na pramuhyeta paṇḍitaḥ ॥

स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः । तस्माद्राजन्ब्रवीम्येष वाक्यं ते यदि रोचते ॥

svārthe sarve vimuhyanti ye ’pi dharmavido janāḥ । tasmād rājan bravīmy eṣa vākyaṁ te yadi rocate ॥

कर्णो यदभ्यवोचन्नस्तेजःसंजननाय तत् । आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

karṇo yad abhyavocan nas tejaḥsaṁjananāya tat । ācāryaputraḥ kṣamatāṁ mahat kāryam upasthitam ॥

नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते । क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च ॥

nāyaṁ kālo virodhasya kaunteye samupasthite । kṣantavyaṁ bhavatā sarvam ācāryeṇa kr̥peṇa ca ॥

भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथादित्ये प्रभा तथा । यथा चन्द्रमसो लक्ष्म सर्वथा नापकृष्यते । एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम् ॥

bhavatāṁ hi kr̥tāstratvaṁ yathāditye prabhā tathā । yathā candramaso lakṣma sarvathā nāpakr̥ṣyate । evaṁ bhavatsu brāhmaṇyaṁ brahmāstraṁ ca pratiṣṭhitam ॥

चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते । नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुमः ॥

catvāra ekato vedāḥ kṣātram ekatra dr̥śyate । naitat samastam ubhayaṁ kasmiṁś cid anuśuśrumaḥ ॥

अन्यत्र भारताचार्यात्सपुत्रादिति मे मतिः । ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते ॥

anyatra bhāratācāryāt saputrād iti me matiḥ । brahmāstraṁ caiva vedāś ca naitad anyatra dr̥śyate ॥

आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालः स्वभेदने । सर्वे संहत्य युध्यामः पाकशासनिमागतम् ॥

ācāryaputraḥ kṣamatāṁ nāyaṁ kālaḥ svabhedane । sarve saṁhatya yudhyāmaḥ pākaśāsanim āgatam ॥

बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः । मुख्यो भेदो हि तेषां वै पापिष्ठो विदुषां मतः ॥

balasya vyasanānīha yāny uktāni manīṣibhiḥ । mukhyo bhedo hi teṣāṁ vai pāpiṣṭho viduṣāṁ mataḥ ॥

अश्वत्थामोवाच । आचार्य एव क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् । अभिषज्यमाने हि गुरौ तद्वृत्तं रोषकारितम् ॥

aśvatthāmovāca । ācārya eva kṣamatāṁ śāntir atra vidhīyatām । abhiṣajyamāne hi gurau tadvr̥ttaṁ roṣakāritam ॥

वैशंपायन उवाच । ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत । सह कर्णेन भीष्मेण कृपेण च महात्मना ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato duryodhano droṇaṁ kṣamayām āsa bhārata । saha karṇena bhīṣmeṇa kr̥peṇa ca mahātmanā ॥

द्रोण उवाच । यदेव प्रथमं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् । तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम् ॥

droṇa uvāca । yad eva prathamaṁ vākyaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt । tenaivāhaṁ prasanno vai param atra vidhīyatām ॥

यथा दुर्योधनेऽयत्ते नागः स्पृशति सैनिकान् । साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥

yathā duryodhane ’yatte nāgaḥ spr̥śati sainikān । sāhasād yadi vā mohāt tathā nītir vidhīyatām ॥

वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनंजयः । धनं वालभमानोऽत्र नाद्य नः क्षन्तुमर्हति ॥

vanavāse hy anirvr̥tte darśayen na dhanaṁjayaḥ । dhanaṁ vālabhamāno ’tra nādya naḥ kṣantum arhati ॥

यथा नायं समायुज्याद्धार्तराष्ट्रान्कथंचन । यथा च न पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥

yathā nāyaṁ samāyujyād dhārtarāṣṭrān kathaṁ cana । yathā ca na parājayyāt tathā nītir vidhīyatām ॥

उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् । तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

uktaṁ duryodhanenāpi purastād vākyam īdr̥śam । tad anusmr̥tya gāṅgeya yathāvad vaktum arhasi ॥