Adhyāya 48

वैशंपायन उवाच । तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयैर्महारथैः । उपायादर्जुनस्तूर्णं रथघोषेण नादयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā vyūḍheṣv anīkeṣu kauraveyair mahārathaiḥ । upāyād arjunas tūrṇaṁ rathaghoṣeṇa nādayan ॥

ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्च रथस्वनम् । दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम् ॥

dadr̥śus te dhvajāgraṁ vai śuśruvuś ca rathasvanam । dodhūyamānasya bhr̥śaṁ gāṇḍīvasya ca nisvanam ॥

ततस्तत्सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमब्रवीत् । महारथमनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम् ॥

tatas tat sarvam ālokya droṇo vacanam abravīt । mahāratham anuprāptaṁ dr̥ṣṭvā gāṇḍīvadhanvinam ॥

एतद्ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरतः संप्रकाशते । एष घोषः सजलदो रोरवीति च वानरः ॥

etad dhvajāgraṁ pārthasya dūrataḥ saṁprakāśate । eṣa ghoṣaḥ sajalado roravīti ca vānaraḥ ॥

एष तिष्ठन्रथश्रेष्ठो रथे रथवरप्रणुत् । उत्कर्षति धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवमशनिस्वनम् ॥

eṣa tiṣṭhan rathaśreṣṭho rathe rathavarapraṇut । utkarṣati dhanuḥśreṣṭhaṁ gāṇḍīvam aśanisvanam ॥

इमौ हि बाणौ सहितौ पादयोर्मे व्यवस्थितौ । अपरौ चाप्यतिक्रान्तौ कर्णौ संस्पृश्य मे शरौ ॥

imau hi bāṇau sahitau pādayor me vyavasthitau । aparau cāpy atikrāntau karṇau saṁspr̥śya me śarau ॥

निरुष्य हि वने वासं कृत्वा कर्मातिमानुषम् । अभिवादयते पार्थः श्रोत्रे च परिपृच्छति ॥

niruṣya hi vane vāsaṁ kr̥tvā karmātimānuṣam । abhivādayate pārthaḥ śrotre ca paripr̥cchati ॥

अर्जुन उवाच । इषुपाते च सेनाया हयान्संयच्छ सारथे । यावत्समीक्षे सैन्येऽस्मिन्क्वासौ कुरुकुलाधमः ॥

arjuna uvāca । iṣupāte ca senāyā hayān saṁyaccha sārathe । yāvat samīkṣe sainye ’smin kvāsau kurukulādhamaḥ ॥

सर्वानन्याननादृत्य दृष्ट्वा तमतिमानिनम् । तस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि तत एते पराजिताः ॥

sarvān anyān anādr̥tya dr̥ṣṭvā tam atimāninam । tasya mūrdhni patiṣyāmi tata ete parājitāḥ ॥

एष व्यवस्थितो द्रोणो द्रौणिश्च तदनन्तरम् । भीष्मः कृपश्च कर्णश्च महेष्वासा व्यवस्थिताः ॥

eṣa vyavasthito droṇo drauṇiś ca tadanantaram । bhīṣmaḥ kr̥paś ca karṇaś ca maheṣvāsā vyavasthitāḥ ॥

राजानं नात्र पश्यामि गाः समादाय गच्छति । दक्षिणं मार्गमास्थाय शङ्के जीवपरायणः ॥

rājānaṁ nātra paśyāmi gāḥ samādāya gacchati । dakṣiṇaṁ mārgam āsthāya śaṅke jīvaparāyaṇaḥ ॥

उत्सृज्यैतद्रथानीकं गच्छ यत्र सुयोधनः । तत्रैव योत्स्ये वैराटे नास्ति युद्धं निरामिषम् । तं जित्वा विनिवर्तिष्ये गाः समादाय वै पुनः ॥

utsr̥jyaitad rathānīkaṁ gaccha yatra suyodhanaḥ । tatraiva yotsye vairāṭe nāsti yuddhaṁ nirāmiṣam । taṁ jitvā vinivartiṣye gāḥ samādāya vai punaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स वैराटिर्हयान्संयम्य यत्नतः । नियम्य च ततो रश्मीन्यत्र ते कुरुपुंगवाः । अचोदयत्ततो वाहान्यतो दुर्योधनस्ततः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ sa vairāṭir hayān saṁyamya yatnataḥ । niyamya ca tato raśmīn yatra te kurupuṁgavāḥ । acodayat tato vāhān yato duryodhanas tataḥ ॥

उत्सृज्य रथवंशं तु प्रयाते श्वेतवाहने । अभिप्रायं विदित्वास्य द्रोणो वचनमब्रवीत् ॥

utsr̥jya rathavaṁśaṁ tu prayāte śvetavāhane । abhiprāyaṁ viditvāsya droṇo vacanam abravīt ॥

नैषोऽन्तरेण राजानं बीभत्सुः स्थातुमिच्छति । तस्य पार्ष्णिं ग्रहीष्यामो जवेनाभिप्रयास्यतः ॥

naiṣo ’ntareṇa rājānaṁ bībhatsuḥ sthātum icchati । tasya pārṣṇiṁ grahīṣyāmo javenābhiprayāsyataḥ ॥

न ह्येनमभिसंक्रुद्धमेको युध्येत संयुगे । अन्यो देवात्सहस्राक्षात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ॥

na hy enam abhisaṁkruddham eko yudhyeta saṁyuge । anyo devāt sahasrākṣāt kr̥ṣṇād vā devakīsutāt ॥

किं नो गावः करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा । दुर्योधनः पार्थजले पुरा नौरिव मज्जति ॥

kiṁ no gāvaḥ kariṣyanti dhanaṁ vā vipulaṁ tathā । duryodhanaḥ pārthajale purā naur iva majjati ॥

तथैव गत्वा बीभत्सुर्नाम विश्राव्य चात्मनः । शलभैरिव तां सेनां शरैः शीघ्रमवाकिरत् ॥

tathaiva gatvā bībhatsur nāma viśrāvya cātmanaḥ । śalabhair iva tāṁ senāṁ śaraiḥ śīghram avākirat ॥

कीर्यमाणाः शरौघैस्तु योधास्ते पार्थचोदितैः । नापश्यन्नावृतां भूमिमन्तरिक्षं च पत्रिभिः ॥

kīryamāṇāḥ śaraughais tu yodhās te pārthacoditaiḥ । nāpaśyan nāvr̥tāṁ bhūmim antarikṣaṁ ca patribhiḥ ॥

तेषां नात्मनिनो युद्धे नापयानेऽभवन्मतिः । शीघ्रत्वमेव पार्थस्य पूजयन्ति स्म चेतसा ॥

teṣāṁ nātmanino yuddhe nāpayāne ’bhavan matiḥ । śīghratvam eva pārthasya pūjayanti sma cetasā ॥

ततः शङ्खं प्रदध्मौ स द्विषतां लोमहर्षणम् । विस्फार्य च धनुःश्रेष्ठं ध्वजे भूतान्यचोदयत् ॥

tataḥ śaṅkhaṁ pradadhmau sa dviṣatāṁ lomaharṣaṇam । visphārya ca dhanuḥśreṣṭhaṁ dhvaje bhūtāny acodayat ॥

तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । अमानुषाणां तेषां च भूतानां ध्वजवासिनाम् ॥

tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca । amānuṣāṇāṁ teṣāṁ ca bhūtānāṁ dhvajavāsinām ॥

ऊर्ध्वं पुच्छान्विधुन्वाना रेभमाणाः समन्ततः । गावः प्रतिन्यवर्तन्त दिशमास्थाय दक्षिणाम् ॥

ūrdhvaṁ pucchān vidhunvānā rebhamāṇāḥ samantataḥ । gāvaḥ pratinyavartanta diśam āsthāya dakṣiṇām ॥