Adhyāya 45

अश्वत्थामोवाच । न च तावज्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः । न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे ॥

aśvatthāmovāca । na ca tāvaj jitā gāvo na ca sīmāntaraṁ gatāḥ । na hāstinapuraṁ prāptās tvaṁ ca karṇa vikatthase ॥

संग्रामान्सुबहूञ्जित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम् । विजित्य च परां भूमिं नाहुः किंचन पौरुषम् ॥

saṁgrāmān subahūñ jitvā labdhvā ca vipulaṁ dhanam । vijitya ca parāṁ bhūmiṁ nāhuḥ kiṁ cana pauruṣam ॥

पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः । तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान् ॥

pacaty agnir avākyas tu tūṣṇīṁ bhāti divākaraḥ । tūṣṇīṁ dhārayate lokān vasudhā sacarācarān ॥

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि मनीषिभिः । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति ॥

cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni manīṣibhiḥ । dhanaṁ yair adhigantavyaṁ yac ca kurvan na duṣyati ॥

अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत च । क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेतैव न याजयेत् । वैश्योऽधिगम्य द्रव्याणि ब्रह्मकर्माणि कारयेत् ॥

adhītya brāhmaṇo vedān yājayeta yajeta ca । kṣatriyo dhanur āśritya yajetaiva na yājayet । vaiśyo ’dhigamya dravyāṇi brahmakarmāṇi kārayet ॥

वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् । सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरून्सुविगुणानपि ॥

vartamānā yathāśāstraṁ prāpya cāpi mahīm imām । sat kurvanti mahābhāgā gurūn suviguṇān api ॥

प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियस्तोष्टुमर्हति । तथा नृशंसरूपेण यथान्यः प्राकृतो जनः ॥

prāpya dyūtena ko rājyaṁ kṣatriyas toṣṭum arhati । tathā nr̥śaṁsarūpeṇa yathānyaḥ prākr̥to janaḥ ॥

तथावाप्तेषु वित्तेषु को विकत्थेद्विचक्षणः । निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा ॥

tathāvāpteṣu vitteṣu ko vikatthed vicakṣaṇaḥ । nikr̥tyā vañcanāyogaiś caran vaitaṁsiko yathā ॥

कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनंजयम् । नकुलं सहदेवं च धनं येषां त्वया हृतम् ॥

katamad dvairathaṁ yuddhaṁ yatrājaiṣīr dhanaṁjayam । nakulaṁ sahadevaṁ ca dhanaṁ yeṣāṁ tvayā hr̥tam ॥

युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनां वरः । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा ॥

yudhiṣṭhiro jitaḥ kasmin bhīmaś ca balināṁ varaḥ । indraprasthaṁ tvayā kasmin saṁgrāme nirjitaṁ purā ॥

तथैव कतमं युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन्रजस्वला ॥

tathaiva katamaṁ yuddhaṁ yasmin kr̥ṣṇā jitā tvayā । ekavastrā sabhāṁ nītā duṣṭakarman rajasvalā ॥

मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा । कर्म कारयिथाः शूर तत्र किं विदुरोऽब्रवीत् ॥

mūlam eṣāṁ mahat kr̥ttaṁ sārārthī candanaṁ yathā । karma kārayithāḥ śūra tatra kiṁ viduro ’bravīt ॥

यथाशक्ति मनुष्याणां शममालक्षयामहे । अन्येषां चैव सत्त्वानामपि कीटपिपीलिके ॥

yathāśakti manuṣyāṇāṁ śamam ālakṣayāmahe । anyeṣāṁ caiva sattvānām api kīṭapipīlike ॥

द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति । दुःखाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनंजयः ॥

draupadyās taṁ parikleśaṁ na kṣantuṁ pāṇḍavo ’rhati । duḥkhāya dhārtarāṣṭrāṇāṁ prādurbhūto dhanaṁjayaḥ ॥

त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि । वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति ॥

tvaṁ punaḥ paṇḍito bhūtvā vācaṁ vaktum ihecchasi । vairāntakaraṇo jiṣṇur na naḥ śeṣaṁ kariṣyati ॥

नैष देवान्न गन्धर्वान्नासुरान्न च राक्षसान् । भयादिह न युध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

naiṣa devān na gandharvān nāsurān na ca rākṣasān । bhayād iha na yudhyeta kuntīputro dhanaṁjayaḥ ॥

यं यमेषोऽभिसंक्रुद्धः संग्रामेऽभिपतिष्यति । वृक्षं गरुडवेगेन विनिहत्य तमेष्यति ॥

yaṁ yam eṣo ’bhisaṁkruddhaḥ saṁgrāme ’bhipatiṣyati । vr̥kṣaṁ garuḍavegena vinihatya tam eṣyati ॥

त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् । वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत् ॥

tvatto viśiṣṭaṁ vīryeṇa dhanuṣy amararāṭsamam । vāsudevasamaṁ yuddhe taṁ pārthaṁ ko na pūjayet ॥

दैवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् । अस्त्रेणास्त्रं समाहन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान् ॥

daivaṁ daivena yudhyeta mānuṣeṇa ca mānuṣam । astreṇāstraṁ samāhanyāt ko ’rjunena samaḥ pumān ॥

पुत्रादनन्तरः शिष्य इति धर्मविदो विदुः । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः ॥

putrād anantaraḥ śiṣya iti dharmavido viduḥ । etenāpi nimittena priyo droṇasya pāṇḍavaḥ ॥

यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाहरः । यथानैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम् ॥

yathā tvam akaror dyūtam indraprasthaṁ yathāharaḥ । yathānaiṣīḥ sabhāṁ kr̥ṣṇāṁ tathā yudhyasva pāṇḍavam ॥

अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः । दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युध्यतामिह ॥

ayaṁ te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmasya kovidaḥ । durdyūtadevī gāndhāraḥ śakunir yudhyatām iha ॥

नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च । ज्वलतो निशितान्बाणांस्तीक्ष्णान्क्षिपति गाण्डिवम् ॥

nākṣān kṣipati gāṇḍīvaṁ na kr̥taṁ dvāparaṁ na ca । jvalato niśitān bāṇāṁs tīkṣṇān kṣipati gāṇḍivam ॥

न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपत्राः सुतेजनाः । अन्तरेष्ववतिष्ठन्ति गिरीणामपि दारणाः ॥

na hi gāṇḍīvanirmuktā gārdhrapatrāḥ sutejanāḥ । antareṣv avatiṣṭhanti girīṇām api dāraṇāḥ ॥

अन्तकः शमनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुखः । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजयः ॥

antakaḥ śamano mr̥tyus tathāgnir vaḍavāmukhaḥ । kuryur ete kva cic cheṣaṁ na tu kruddho dhanaṁjayaḥ ॥

युध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनंजयम् । मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवां पदम् ॥

yudhyatāṁ kāmam ācāryo nāhaṁ yotsye dhanaṁjayam । matsyo hy asmābhir āyodhyo yady āgacched gavāṁ padam ॥