Adhyāya 44

कृप उवाच । सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः । नार्थानां प्रकृतिं वेत्थ नानुबन्धमवेक्षसे ॥

kr̥pa uvāca । sadaiva tava rādheya yuddhe krūratarā matiḥ । nārthānāṁ prakr̥tiṁ vettha nānubandham avekṣase ॥

नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याश्रित्य चिन्तिताः । तेषां युद्धं तु पापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः ॥

nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇy āśritya cintitāḥ । teṣāṁ yuddhaṁ tu pāpiṣṭhaṁ vedayanti purāvidaḥ ॥

देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत् । हीनकालं तदेवेह फलवन्न भवत्युत । देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते ॥

deśakālena saṁyuktaṁ yuddhaṁ vijayadaṁ bhavet । hīnakālaṁ tad eveha phalavan na bhavaty uta । deśe kāle ca vikrāntaṁ kalyāṇāya vidhīyate ॥

आनुकूल्येन कार्याणामन्तरं संविधीयताम् । भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः ॥

ānukūlyena kāryāṇām antaraṁ saṁvidhīyatām । bhāraṁ hi rathakārasya na vyavasyanti paṇḍitāḥ ॥

परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातो न नः क्षमः । एकः कुरूनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतर्पयत् ॥

paricintya tu pārthena saṁnipāto na naḥ kṣamaḥ । ekaḥ kurūn abhyarakṣad ekaś cāgnim atarpayat ॥

एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत् । एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमाह्वयत् । अस्मिन्नेव वने कृष्णो हृतां कृष्णामवाजयत् ॥

ekaś ca pañca varṣāṇi brahmacaryam adhārayat । ekaḥ subhadrām āropya dvairathe kr̥ṣṇam āhvayat । asminn eva vane kr̥ṣṇo hr̥tāṁ kr̥ṣṇām avājayat ॥

एकश्च पञ्च वर्षाणि शक्रादस्त्राण्यशिक्षत । एकः सांयमिनीं जित्वा कुरूणामकरोद्यशः ॥

ekaś ca pañca varṣāṇi śakrād astrāṇy aśikṣata । ekaḥ sāṁyaminīṁ jitvā kurūṇām akarod yaśaḥ ॥

एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिंदमः । विजिग्ये तरसा संख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम् ॥

eko gandharvarājānaṁ citrasenam ariṁdamaḥ । vijigye tarasā saṁkhye senāṁ cāsya sudurjayām ॥

तथा निवातकवचाः कालखञ्जाश्च दानवाः । दैवतैरप्यवध्यास्ते एकेन युधि पातिताः ॥

tathā nivātakavacāḥ kālakhañjāś ca dānavāḥ । daivatair apy avadhyās te ekena yudhi pātitāḥ ॥

एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं पुरा । एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशीकृताः ॥

ekena hi tvayā karṇa kiṁ nāmeha kr̥taṁ purā । ekaikena yathā teṣāṁ bhūmipālā vaśīkr̥tāḥ ॥

इन्द्रोऽपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति । यस्तेनाशंसते योद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम् ॥

indro ’pi hi na pārthena saṁyuge yoddhum arhati । yas tenāśaṁsate yoddhuṁ kartavyaṁ tasya bheṣajam ॥

आशीविषस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् । अविमृश्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥

āśīviṣasya kruddhasya pāṇim udyamya dakṣiṇam । avimr̥śya pradeśinyā daṁṣṭrām ādātum icchasi ॥

अथ वा कुञ्जरं मत्तमेक एव चरन्वने । अनङ्कुशं समारुह्य नगरं गन्तुमिच्छसि ॥

atha vā kuñjaraṁ mattam eka eva caran vane । anaṅkuśaṁ samāruhya nagaraṁ gantum icchasi ॥

समिद्धं पावकं वापि घृतमेदोवसाहुतम् । घृताक्तश्चीरवासास्त्वं मध्येनोत्तर्तुमिच्छसि ॥

samiddhaṁ pāvakaṁ vāpi ghr̥tamedovasāhutam । ghr̥tāktaś cīravāsās tvaṁ madhyenottartum icchasi ॥

आत्मानं यः समुद्बध्य कण्ठे बद्ध्वा महाशिलाम् । समुद्रं प्रतरेद्दोर्भ्यां तत्र किं नाम पौरुषम् ॥

ātmānaṁ yaḥ samudbadhya kaṇṭhe baddhvā mahāśilām । samudraṁ pratared dorbhyāṁ tatra kiṁ nāma pauruṣam ॥

अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः । तादृशं कर्ण यः पार्थं योद्धुमिच्छेत्स दुर्मतिः ॥

akr̥tāstraḥ kr̥tāstraṁ vai balavantaṁ sudurbalaḥ । tādr̥śaṁ karṇa yaḥ pārthaṁ yoddhum icchet sa durmatiḥ ॥

अस्माभिरेष निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश । सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति ॥

asmābhir eṣa nikr̥to varṣāṇīha trayodaśa । siṁhaḥ pāśavinirmukto na naḥ śeṣaṁ kariṣyati ॥

एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम् । अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम् ॥

ekānte pārtham āsīnaṁ kūpe ’gnim iva saṁvr̥tam । ajñānād abhyavaskandya prāptāḥ smo bhayam uttamam ॥

सह युध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम् । सैन्यास्तिष्ठन्तु संनद्धा व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥

saha yudhyāmahe pārtham āgataṁ yuddhadurmadam । sainyās tiṣṭhantu saṁnaddhā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ ॥

द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम् । सर्वे युध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः ॥

droṇo duryodhano bhīṣmo bhavān drauṇis tathā vayam । sarve yudhyāmahe pārthaṁ karṇa mā sāhasaṁ kr̥thāḥ ॥

वयं व्यवसितं पार्थं वज्रपाणिमिवोद्यतम् । षड्रथाः प्रतियुध्येम तिष्ठेम यदि संहताः ॥

vayaṁ vyavasitaṁ pārthaṁ vajrapāṇim ivodyatam । ṣaḍ rathāḥ pratiyudhyema tiṣṭhema yadi saṁhatāḥ ॥

व्यूढानीकानि सैन्यानि यत्ताः परमधन्विनः । युध्यामहेऽर्जुनं संख्ये दानवा वासवं यथा ॥

vyūḍhānīkāni sainyāni yattāḥ paramadhanvinaḥ । yudhyāmahe ’rjunaṁ saṁkhye dānavā vāsavaṁ yathā ॥