Adhyāya 4

युधिष्ठिर उवाच । कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि करिष्यथ । मम चापि यथाबुद्धि रुचितानि विनिश्चयात् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । karmāṇy uktāni yuṣmābhir yāni tāni kariṣyatha । mama cāpi yathābuddhi rucitāni viniścayāt ॥

पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु । सूदपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने ॥

purohito ’yam asmākam agnihotrāṇi rakṣatu । sūdapaurogavaiḥ sārdhaṁ drupadasya niveśane ॥

इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् । यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ॥

indrasenamukhāś ceme rathān ādāya kevalān । yāntu dvāravatīṁ śīghram iti me vartate matiḥ ॥

इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वशः परिचारिकाः । पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूदपौरोगवैः सह ॥

imāś ca nāryo draupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥ । pāñcālān eva gacchantu sūdapaurogavaiḥ saha ॥

सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्रज्ञायन्त पाण्डवाः । गता ह्यस्मानपाकीर्य सर्वे द्वैतवनादिति ॥

sarvair api ca vaktavyaṁ na prajñāyanta pāṇḍavāḥ । gatā hy asmān apākīrya sarve dvaitavanād iti ॥

धौम्य उवाच । विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः । अतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत ॥

dhaumya uvāca । vidite cāpi vaktavyaṁ suhr̥dbhir anurāgataḥ । ato ’ham api vakṣyāmi hetumātraṁ nibodhata ॥

हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः । यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रेष्यो न रिष्यति ॥

hantemāṁ rājavasatiṁ rājaputrā bravīmi vaḥ । yathā rājakulaṁ prāpya caran preṣyo na riṣyati ॥

दुर्वसं त्वेव कौरव्या जानता राजवेश्मनि । अमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम् ॥

durvasaṁ tv eva kauravyā jānatā rājaveśmani । amānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsaram ॥

दिष्टद्वारो लभेद्द्वारं न च राजसु विश्वसेत् । तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिषजेत्परः ॥

diṣṭadvāro labhed dvāraṁ na ca rājasu viśvaset । tad evāsanam anvicched yatra nābhiṣajet paraḥ ॥

नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न गजं रथम् । आरोहेत्संमतोऽस्मीति स राजवसतिं वसेत् ॥

nāsya yānaṁ na paryaṅkaṁ na pīṭhaṁ na gajaṁ ratham । ārohet saṁmato ’smīti sa rājavasatiṁ vaset ॥

अथ यत्रैनमासीनं शङ्केरन्दुष्टचारिणः । न तत्रोपविशेज्जातु स राजवसतिं वसेत् ॥

atha yatrainam āsīnaṁ śaṅkeran duṣṭacāriṇaḥ । na tatropaviśej jātu sa rājavasatiṁ vaset ॥

न चानुशिष्येद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन । तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयन् ॥

na cānuśiṣyed rājānam apr̥cchantaṁ kadā cana । tūṣṇīṁ tv enam upāsīta kāle samabhipūjayan ॥

असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः । तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥

asūyanti hi rājāno janān anr̥tavādinaḥ । tathaiva cāvamanyante mantriṇaṁ vādinaṁ mr̥ṣā ॥

नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं प्राज्ञः कथंचन । अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये ॥

naiṣāṁ dāreṣu kurvīta maitrīṁ prājñaḥ kathaṁ cana । antaḥpuracarā ye ca dveṣṭi yānahitāś ca ye ॥

विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि । एवं विचरतो राज्ञो न क्षतिर्जायते क्वचित् ॥

vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūny api । evaṁ vicarato rājño na kṣatir jāyate kva cit ॥

यत्नाच्चोपचरेदेनमग्निवद्देववच्च ह । अनृतेनोपचीर्णो हि हिंस्यादेनमसंशयम् ॥

yatnāc copacared enam agnivad devavac ca ha । anr̥tenopacīrṇo hi hiṁsyād enam asaṁśayam ॥

यच्च भर्तानुयुञ्जीत तदेवाभ्यनुवर्तयेत् । प्रमादमवहेलां च कोपं च परिवर्जयेत् ॥

yac ca bhartānuyuñjīta tad evābhyanuvartayet । pramādam avahelāṁ ca kopaṁ ca parivarjayet ॥

समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव च । संवर्णयेत्तदेवास्य प्रियादपि हितं वदेत् ॥

samarthanāsu sarvāsu hitaṁ ca priyam eva ca । saṁvarṇayet tad evāsya priyād api hitaṁ vadet ॥

अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु च । अप्रियं चाहितं यत्स्यात्तदस्मै नानुवर्णयेत् ॥

anukūlo bhavec cāsya sarvārtheṣu kathāsu ca । apriyaṁ cāhitaṁ yat syāt tad asmai nānuvarṇayet ॥

नाहमस्य प्रियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः । अप्रमत्तश्च यत्तश्च हितं कुर्यात्प्रियं च यत् ॥

nāham asya priyo ’smīti matvā seveta paṇḍitaḥ । apramattaś ca yattaś ca hitaṁ kuryāt priyaṁ ca yat ॥

नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत् । स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥

nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṁvaset । svasthānān na vikampeta sa rājavasatiṁ vaset ॥

दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वमासीत पण्डितः । रक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चाद्विधीयते । नित्यं विप्रतिषिद्धं तु पुरस्तादासनं महत् ॥

dakṣiṇaṁ vātha vāmaṁ vā pārśvam āsīta paṇḍitaḥ । rakṣiṇāṁ hy āttaśastrāṇāṁ sthānaṁ paścād vidhīyate । nityaṁ vipratiṣiddhaṁ tu purastād āsanaṁ mahat ॥

न च संदर्शने किंचित्प्रवृद्धमपि संजपेत् । अपि ह्येतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ॥

na ca saṁdarśane kiṁ cit pravr̥ddham api saṁjapet । api hy etad daridrāṇāṁ vyalīkasthānam uttamam ॥

न मृषाभिहितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् । यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वदेच्च तम् ॥

na mr̥ṣābhihitaṁ rājño manuṣyeṣu prakāśayet । yaṁ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṁ na vadec ca tam ॥

शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमानिति वा पुनः । प्रियमेवाचरन्राज्ञः प्रियो भवति भोगवान् ॥

śūro ’smīti na dr̥ptaḥ syād buddhimān iti vā punaḥ । priyam evācaran rājñaḥ priyo bhavati bhogavān ॥

ऐश्वर्यं प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजतः । अप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च ॥

aiśvaryaṁ prāpya duṣprāpaṁ priyaṁ prāpya ca rājataḥ । apramatto bhaved rājñaḥ priyeṣu ca hiteṣu ca ॥

यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफलः । कस्तस्य मनसापीच्छेदनर्थं प्राज्ञसंमतः ॥

yasya kopo mahābādhaḥ prasādaś ca mahāphalaḥ । kas tasya manasāpīcched anarthaṁ prājñasaṁmataḥ ॥

न चोष्ठौ निर्भुजेज्जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् । सदा क्षुतं च वातं च ष्ठीवनं चाचरेच्छनैः ॥

na coṣṭhau nirbhujej jātu na ca vākyaṁ samākṣipet । sadā kṣutaṁ ca vātaṁ ca ṣṭhīvanaṁ cācarec chanaiḥ ॥

हास्यवस्तुषु चाप्यस्य वर्तमानेषु केषुचित् । नातिगाढं प्रहृष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत् ॥

hāsyavastuṣu cāpy asya vartamāneṣu keṣu cit । nātigāḍhaṁ prahr̥ṣyeta na cāpy unmattavad dhaset ॥

न चातिधैर्येण चरेद्गुरुतां हि व्रजेत्तथा । स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम् ॥

na cātidhairyeṇa cared gurutāṁ hi vrajet tathā । smitaṁ tu mr̥dupūrveṇa darśayeta prasādajam ॥

लाभे न हर्षयेद्यस्तु न व्यथेद्योऽवमानितः । असंमूढश्च यो नित्यं स राजवसतिं वसेत् ॥

lābhe na harṣayed yas tu na vyathed yo ’vamānitaḥ । asaṁmūḍhaś ca yo nityaṁ sa rājavasatiṁ vaset ॥

राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सदा । अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठति श्रियम् ॥

rājānaṁ rājaputraṁ vā saṁvartayati yaḥ sadā । amātyaḥ paṇḍito bhūtvā sa ciraṁ tiṣṭhati śriyam ॥

प्रगृहीतश्च योऽमात्यो निगृहीतश्च कारणैः । न निर्बध्नाति राजानं लभते प्रग्रहं पुनः ॥

pragr̥hītaś ca yo ’mātyo nigr̥hītaś ca kāraṇaiḥ । na nirbadhnāti rājānaṁ labhate pragrahaṁ punaḥ ॥

प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः । उपजीवी भवेद्राज्ञो विषये चापि यो वसेत् ॥

pratyakṣaṁ ca parokṣaṁ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ । upajīvī bhaved rājño viṣaye cāpi yo vaset ॥

अमात्यो हि बलाद्भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत्तु यः । न स तिष्ठेच्चिरं स्थानं गच्छेच्च प्राणसंशयम् ॥

amātyo hi balād bhoktuṁ rājānaṁ prārthayet tu yaḥ । na sa tiṣṭhec ciraṁ sthānaṁ gacchec ca prāṇasaṁśayam ॥

श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत् । विशेषयेन्न राजानं योग्याभूमिषु सर्वदा ॥

śreyaḥ sadātmano dr̥ṣṭvā paraṁ rājñā na saṁvadet । viśeṣayen na rājānaṁ yogyābhūmiṣu sarvadā ॥

अम्लानो बलवाञ्शूरश्छायेवानपगः सदा । सत्यवादी मृदुर्दान्तः स राजवसतिं वसेत् ॥

amlāno balavāñ śūraś chāyevānapagaḥ sadā । satyavādī mr̥dur dāntaḥ sa rājavasatiṁ vaset ॥

अन्यस्मिन्प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद्यः समुत्पतेत् । अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत् ॥

anyasmin preṣyamāṇe tu purastād yaḥ samutpatet । ahaṁ kiṁ karavāṇīti sa rājavasatiṁ vaset ॥

उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा । आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥

uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā । ādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṁ vaset ॥

यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्प्रियाणां नानुसंस्मरेत् । दुःखेन सुखमन्विच्छेत्स राजवसतिं वसेत् ॥

yo vai gr̥hebhyaḥ pravasan priyāṇāṁ nānusaṁsmaret । duḥkhena sukham anvicchet sa rājavasatiṁ vaset ॥

समवेषं न कुर्वीत नात्युच्चैः संनिधौ हसेत् । मन्त्रं न बहुधा कुर्यादेवं राज्ञः प्रियो भवेत् ॥

samaveṣaṁ na kurvīta nātyuccaiḥ saṁnidhau haset । mantraṁ na bahudhā kuryād evaṁ rājñaḥ priyo bhavet ॥

न कर्मणि नियुक्तः सन्धनं किंचिदुपस्पृशेत् । प्राप्नोति हि हरन्द्रव्यं बन्धनं यदि वा वधम् ॥

na karmaṇi niyuktaḥ san dhanaṁ kiṁ cid upaspr̥śet । prāpnoti hi haran dravyaṁ bandhanaṁ yadi vā vadham ॥

यानं वस्त्रमलंकारं यच्चान्यत्संप्रयच्छति । तदेव धारयेन्नित्यमेवं प्रियतरो भवेत् ॥

yānaṁ vastram alaṁkāraṁ yac cānyat saṁprayacchati । tad eva dhārayen nityam evaṁ priyataro bhavet ॥

संवत्सरमिमं तात तथाशीला बुभूषवः । अथ स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ॥

saṁvatsaram imaṁ tāta tathāśīlā bubhūṣavaḥ । atha svaviṣayaṁ prāpya yathākāmaṁ cariṣyatha ॥

युधिष्ठिर उवाच । अनुशिष्टाः स्म भद्रं ते नैतद्वक्तास्ति कश्चन । कुन्तीमृते मातरं नो विदुरं च महामतिम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । anuśiṣṭāḥ sma bhadraṁ te naitad vaktāsti kaś cana । kuntīm r̥te mātaraṁ no viduraṁ ca mahāmatim ॥

यदेवानन्तरं कार्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति । तारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च ॥

yad evānantaraṁ kāryaṁ tad bhavān kartum arhati । tāraṇāyāsya duḥkhasya prasthānāya jayāya ca ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्ततो राज्ञा धौम्योऽथ द्विजसत्तमः । अकरोद्विधिवत्सर्वं प्रस्थाने यद्विधीयते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tato rājñā dhaumyo ’tha dvijasattamaḥ । akarod vidhivat sarvaṁ prasthāne yad vidhīyate ॥

तेषां समिध्य तानग्नीन्मन्त्रवच्च जुहाव सः । समृद्धिवृद्धिलाभाय पृथिवीविजयाय च ॥

teṣāṁ samidhya tān agnīn mantravac ca juhāva saḥ । samr̥ddhivr̥ddhilābhāya pr̥thivīvijayāya ca ॥

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च तपोधनान् । याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षडेवाथ प्रवव्रजुः ॥

agniṁ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā brāhmaṇāṁś ca tapodhanān । yājñasenīṁ puraskr̥tya ṣaḍ evātha pravavrajuḥ ॥