Adhyāya 30

वैशंपायन उवाच । ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् । छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas teṣāṁ mahārāja tatraivāmitatejasām । chadmaliṅgapraviṣṭānāṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

व्यतीतः समयः सम्यग्वसतां वै पुरोत्तमे । कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः ॥

vyatītaḥ samayaḥ samyag vasatāṁ vai purottame । kurvatāṁ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ ॥

ततस्त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत । सुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ॥

tatas trayodaśasyānte tasya varṣasya bhārata । suśarmaṇā gr̥hītaṁ tu godhanaṁ tarasā bahu ॥

ततो जवेन महता गोपाः पुरमथाव्रजत् । अपश्यन्मत्स्यराजं च रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली ॥

tato javena mahatā gopāḥ puram athāvrajat । apaśyan matsyarājaṁ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ॥

शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः । सद्भिश्च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश्च नरर्षभैः ॥

śūraiḥ parivr̥taṁ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ । sadbhiś ca mantribhiḥ sārdhaṁ pāṇḍavaiś ca nararṣabhaiḥ ॥

तं सभायां महाराजमासीनं राष्ट्रवर्धनम् । सोऽब्रवीदुपसंगम्य विराटं प्रणतस्तदा ॥

taṁ sabhāyāṁ mahārājam āsīnaṁ rāṣṭravardhanam । so ’bravīd upasaṁgamya virāṭaṁ praṇatas tadā ॥

अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान् । गवां शतसहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ते । तान्परीप्स मनुष्येन्द्र मा नेशुः पशवस्तव ॥

asmān yudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān । gavāṁ śatasahasrāṇi trigartāḥ kālayanti te । tān parīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavas tava ॥

तच्छ्रुत्वा नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयोजयत् । रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ॥

tac chrutvā nr̥patiḥ senāṁ matsyānāṁ samayojayat । rathanāgāśvakalilāṁ pattidhvajasamākulām ॥

राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यत्र भेजिरे । भानुमन्ति विचित्राणि सूपसेव्यानि भागशः ॥

rājāno rājaputrāś ca tanutrāṇy atra bhejire । bhānumanti vicitrāṇi sūpasevyāni bhāgaśaḥ ॥

सवज्रायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम् । विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ॥

savajrāyasagarbhaṁ tu kavacaṁ taptakāñcanam । virāṭasya priyo bhrātā śatānīko ’bhyahārayat ॥

सर्वपारसवं वर्म कल्याणपटलं दृढम् । शतानीकादवरजो मदिराश्वोऽभ्यहारयत् ॥

sarvapārasavaṁ varma kalyāṇapaṭalaṁ dr̥ḍham । śatānīkād avarajo madirāśvo ’bhyahārayat ॥

शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत् । अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् ॥

śatasūryaṁ śatāvartaṁ śatabindu śatākṣimat । abhedyakalpaṁ matsyānāṁ rājā kavacam āharat ॥

उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च । सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ॥

utsedhe yasya padmāni śataṁ saugandhikāni ca । suvarṇapr̥ṣṭhaṁ sūryābhaṁ sūryadatto ’bhyahārayat ॥

दृढमायसगर्भं तु श्वेतं वर्म शताक्षिमत् । विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खोऽभ्यहारयत् ॥

dr̥ḍham āyasagarbhaṁ tu śvetaṁ varma śatākṣimat । virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho ’bhyahārayat ॥

शतशश्च तनुत्राणि यथास्वानि महारथाः । योत्स्यमानाभ्यनह्यन्त देवरूपाः प्रहारिणः ॥

śataśaś ca tanutrāṇi yathāsvāni mahārathāḥ । yotsyamānābhyanahyanta devarūpāḥ prahāriṇaḥ ॥

सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः । पृथक्काञ्चनसंनाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ॥

sūpaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ । pr̥thak kāñcanasaṁnāhān ratheṣv aśvān ayojayan ॥

सूर्यचन्द्रप्रतीकाशो रथे दिव्ये हिरण्मयः । महानुभावो मत्स्यस्य ध्वज उच्छिश्रिये तदा ॥

sūryacandrapratīkāśo rathe divye hiraṇmayaḥ । mahānubhāvo matsyasya dhvaja ucchiśriye tadā ॥

अथान्यान्विविधाकारान्ध्वजान्हेमविभूषितान् । यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन् ॥

athānyān vividhākārān dhvajān hemavibhūṣitān । yathāsvaṁ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan ॥

अथ मत्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम् । कङ्कबल्लवगोपाला दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् । युध्येयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः ॥

atha matsyo ’bravīd rājā śatānīkaṁ jaghanyajam । kaṅkaballavagopālā dāmagranthiś ca vīryavān । yudhyeyur iti me buddhir vartate nātra saṁśayaḥ ॥

एतेषामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः । कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च । प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च ॥

eteṣām api dīyantāṁ rathā dhvajapatākinaḥ । kavacāni vicitrāṇi dr̥ḍhāni ca mr̥dūni ca । pratimuñcantu gātreṣu dīyantām āyudhāni ca ॥

वीराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजकरोपमाः । नेमे जातु न युध्येरन्निति मे धीयते मतिः ॥

vīrāṅgarūpāḥ puruṣā nāgarājakaropamāḥ । neme jātu na yudhyerann iti me dhīyate matiḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं त्वरितमानसः । शतानीकस्तु पार्थेभ्यो रथान्राजन्समादिशत् । सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च ॥

etac chrutvā tu nr̥pater vākyaṁ tvaritamānasaḥ । śatānīkas tu pārthebhyo rathān rājan samādiśat । sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca ॥

तान्प्रहृष्टास्ततः सूता राजभक्तिपुरस्कृताः । निर्दिष्टान्नरदेवेन रथाञ्शीघ्रमयोजयन् ॥

tān prahr̥ṣṭās tataḥ sūtā rājabhaktipuraskr̥tāḥ । nirdiṣṭān naradevena rathāñ śīghram ayojayan ॥

कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च । विराटः प्रादिशद्यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते परंतपाः ॥

kavacāni vicitrāṇi dr̥ḍhāni ca mr̥dūni ca । virāṭaḥ prādiśad yāni teṣām akliṣṭakarmaṇām । tāny āmucya śarīreṣu daṁśitās te paraṁtapāḥ ॥

तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वे युद्धविशारदाः । विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुंगवाः । चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ॥

tarasvinaś channarūpāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ । virāṭam anvayuḥ paścāt sahitāḥ kurupuṁgavāḥ । catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ ॥

भीमाश्च मत्तमातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः । क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षष्टिहायनाः ॥

bhīmāś ca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ । kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ ॥

स्वारूढा युद्धकुशलैः शिक्षितैर्हस्तिसादिभिः । राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः ॥

svārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitair hastisādibhiḥ । rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ ॥

विशारदानां वश्यानां हृष्टानां चानुयायिनाम् । अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च । षष्टिश्चाश्वसहस्राणि मत्स्यानामभिनिर्ययुः ॥

viśāradānāṁ vaśyānāṁ hr̥ṣṭānāṁ cānuyāyinām । aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca । ṣaṣṭiś cāśvasahasrāṇi matsyānām abhiniryayuḥ ॥

तदनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्षभ । संप्रयातं महाराज निनीषन्तं गवां पदम् ॥

tad anīkaṁ virāṭasya śuśubhe bharatarṣabha । saṁprayātaṁ mahārāja ninīṣantaṁ gavāṁ padam ॥

तद्बलाग्र्यं विराटस्य संप्रस्थितमशोभत । दृढायुधजनाकीर्णं गजाश्वरथसंकुलम् ॥

tad balāgryaṁ virāṭasya saṁprasthitam aśobhata । dr̥ḍhāyudhajanākīrṇaṁ gajāśvarathasaṁkulam ॥