Adhyāya 29

वैशंपायन उवाच । अथ राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा रथयूथपः । प्राप्तकालमिदं वाक्यमुवाच त्वरितो भृशम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । atha rājā trigartānāṁ suśarmā rathayūthapaḥ । prāptakālam idaṁ vākyam uvāca tvarito bhr̥śam ॥

असकृन्निकृतः पूर्वं मत्स्यैः साल्वेयकैः सह । सूतेन चैव मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः ॥

asakr̥n nikr̥taḥ pūrvaṁ matsyaiḥ sālveyakaiḥ saha । sūtena caiva matsyasya kīcakena punaḥ punaḥ ॥

बाधितो बन्धुभिः सार्धं बलाद्बलवता विभो । स कर्णमभ्युदीक्ष्याथ दुर्योधनमभाषत ॥

bādhito bandhubhiḥ sārdhaṁ balād balavatā vibho । sa karṇam abhyudīkṣyātha duryodhanam abhāṣata ॥

असकृन्मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितमोजसा । प्रणेता कीचकश्चास्य बलवानभवत्पुरा ॥

asakr̥n matsyarājñā me rāṣṭraṁ bādhitam ojasā । praṇetā kīcakaś cāsya balavān abhavat purā ॥

क्रूरोऽमर्षी स दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रमः । निहतस्तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसवान् ॥

krūro ’marṣī sa duṣṭātmā bhuvi prakhyātavikramaḥ । nihatas tatra gandharvaiḥ pāpakarmā nr̥śaṁsavān ॥

तस्मिंश्च निहते राजन्हीनदर्पो निराश्रयः । भविष्यति निरुत्साहो विराट इति मे मतिः ॥

tasmiṁś ca nihate rājan hīnadarpo nirāśrayaḥ । bhaviṣyati nirutsāho virāṭa iti me matiḥ ॥

तत्र यात्रा मम मता यदि ते रोचतेऽनघ । कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः ॥

tatra yātrā mama matā yadi te rocate ’nagha । kauravāṇāṁ ca sarveṣāṁ karṇasya ca mahātmanaḥ ॥

एतत्प्राप्तमहं मन्ये कार्यमात्ययिकं हितम् । राष्ट्रं तस्याभियात्वाशु बहुधान्यसमाकुलम् ॥

etat prāptam ahaṁ manye kāryam ātyayikaṁ hitam । rāṣṭraṁ tasyābhiyātv āśu bahudhānyasamākulam ॥

आददामोऽस्य रत्नानि विविधानि वसूनि च । ग्रामान्राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामो विभागशः ॥

ādadāmo ’sya ratnāni vividhāni vasūni ca । grāmān rāṣṭrāṇi vā tasya hariṣyāmo vibhāgaśaḥ ॥

अथ वा गोसहस्राणि बहूनि च शुभानि च । विविधानि हरिष्यामः प्रतिपीड्य पुरं बलात् ॥

atha vā gosahasrāṇi bahūni ca śubhāni ca । vividhāni hariṣyāmaḥ pratipīḍya puraṁ balāt ॥

कौरवैः सह संगम्य त्रिगर्तैश्च विशां पते । गास्तस्यापहरामाशु सह सर्वैः सुसंहताः ॥

kauravaiḥ saha saṁgamya trigartaiś ca viśāṁ pate । gās tasyāpaharāmāśu saha sarvaiḥ susaṁhatāḥ ॥

संधिं वा तेन कृत्वा तु निबध्नीमोऽस्य पौरुषम् । हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशमन्वानयामहे ॥

saṁdhiṁ vā tena kr̥tvā tu nibadhnīmo ’sya pauruṣam । hatvā cāsya camūṁ kr̥tsnāṁ vaśam anvānayāmahe ॥

तं वशे न्यायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम् । भवतो बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः ॥

taṁ vaśe nyāyataḥ kr̥tvā sukhaṁ vatsyāmahe vayam । bhavato balavr̥ddhiś ca bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कर्णो राजानमब्रवीत् । सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं प्राप्तकालं हितं च नः ॥

tac chrutvā vacanaṁ tasya karṇo rājānam abravīt । sūktaṁ suśarmaṇā vākyaṁ prāptakālaṁ hitaṁ ca naḥ ॥

तस्मात्क्षिप्रं विनिर्यामो योजयित्वा वरूथिनीम् । विभज्य चाप्यनीकानि यथा वा मन्यसेऽनघ ॥

tasmāt kṣipraṁ viniryāmo yojayitvā varūthinīm । vibhajya cāpy anīkāni yathā vā manyase ’nagha ॥

प्रज्ञावान्कुरुवृद्धोऽयं सर्वेषां नः पितामहः । आचार्यश्च तथा द्रोणः कृपः शारद्वतस्तथा ॥

prajñāvān kuruvr̥ddho ’yaṁ sarveṣāṁ naḥ pitāmahaḥ । ācāryaś ca tathā droṇaḥ kr̥paḥ śāradvatas tathā ॥

मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम् । संमन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्थं महीपतेः ॥

manyante te yathā sarve tathā yātrā vidhīyatām । saṁmantrya cāśu gacchāmaḥ sādhanārthaṁ mahīpateḥ ॥

किं च नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्थबलपौरुषैः । अत्यर्थं वा प्रनष्टास्ते प्राप्ता वापि यमक्षयम् ॥

kiṁ ca naḥ pāṇḍavaiḥ kāryaṁ hīnārthabalapauruṣaiḥ । atyarthaṁ vā pranaṣṭās te prāptā vāpi yamakṣayam ॥

यामो राजन्ननुद्विग्ना विराटविषयं वयम् । आदास्यामो हि गास्तस्य विविधानि वसूनि च ॥

yāmo rājann anudvignā virāṭaviṣayaṁ vayam । ādāsyāmo hi gās tasya vividhāni vasūni ca ॥

ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तत् । वैकर्तनस्य कर्णस्य क्षिप्रमाज्ञापयत्स्वयम् ॥

tato duryodhano rājā vākyam ādāya tasya tat । vaikartanasya karṇasya kṣipram ājñāpayat svayam ॥

शासने नित्यसंयुक्तं दुःशासनमनन्तरम् । सह वृद्धैस्तु संमन्त्र्य क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ॥

śāsane nityasaṁyuktaṁ duḥśāsanam anantaram । saha vr̥ddhais tu saṁmantrya kṣipraṁ yojaya vāhinīm ॥

यथोद्देशं च गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः । सुशर्मा तु यथोद्दिष्टं देशं यातु महारथः ॥

yathoddeśaṁ ca gacchāmaḥ sahitāḥ sarvakauravaiḥ । suśarmā tu yathoddiṣṭaṁ deśaṁ yātu mahārathaḥ ॥

त्रिगर्तैः सहितो राजा समग्रबलवाहनः । प्रागेव हि सुसंवीतो मत्स्यस्य विषयं प्रति ॥

trigartaiḥ sahito rājā samagrabalavāhanaḥ । prāg eva hi susaṁvīto matsyasya viṣayaṁ prati ॥

जघन्यतो वयं तत्र यास्यामो दिवसान्तरम् । विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहताः ॥

jaghanyato vayaṁ tatra yāsyāmo divasāntaram । viṣayaṁ matsyarājasya susamr̥ddhaṁ susaṁhatāḥ ॥

ते यात्वा सहसा तत्र विराटनगरं प्रति । क्षिप्रं गोपान्समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम् ॥

te yātvā sahasā tatra virāṭanagaraṁ prati । kṣipraṁ gopān samāsādya gr̥hṇantu vipulaṁ dhanam ॥

गवां शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च । वयमपि निगृह्णीमो द्विधा कृत्वा वरूथिनीम् ॥

gavāṁ śatasahasrāṇi śrīmanti guṇavanti ca । vayam api nigr̥hṇīmo dvidhā kr̥tvā varūthinīm ॥

स स्म गत्वा यथोद्दिष्टां दिशं वह्नेर्महीपतिः । आदत्त गाः सुशर्माथ घर्मपक्षस्य सप्तमीम् ॥

sa sma gatvā yathoddiṣṭāṁ diśaṁ vahner mahīpatiḥ । ādatta gāḥ suśarmātha gharmapakṣasya saptamīm ॥

अपरं दिवसं सर्वे राजन्संभूय कौरवाः । अष्टम्यां तान्यगृह्णन्त गोकुलानि सहस्रशः ॥

aparaṁ divasaṁ sarve rājan saṁbhūya kauravāḥ । aṣṭamyāṁ tāny agr̥hṇanta gokulāni sahasraśaḥ ॥