Adhyāya 31

वैशंपायन उवाच । निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः । त्रिगर्तानस्पृशन्मत्स्याः सूर्ये परिणते सति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । niryāya nagarāc chūrā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ । trigartān aspr̥śan matsyāḥ sūrye pariṇate sati ॥

ते त्रिगर्ताश्च मत्स्याश्च संरब्धा युद्धदुर्मदाः । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोषु गृद्धा महाबलाः ॥

te trigartāś ca matsyāś ca saṁrabdhā yuddhadurmadāḥ । anyonyam abhigarjanto goṣu gr̥ddhā mahābalāḥ ॥

भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः । ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ॥

bhīmāś ca mattamātaṅgās tomarāṅkuśacoditāḥ । grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalair hastisādibhiḥ ॥

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो लोमहर्षणः । देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्ये विलम्बति ॥

teṣāṁ samāgamo ghoras tumulo lomaharṣaṇaḥ । devāsurasamo rājann āsīt sūrye vilambati ॥

उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्रज्ञायत किंचन । पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसावृताः ॥

udatiṣṭhad rajo bhaumaṁ na prajñāyata kiṁ cana । pakṣiṇaś cāpatan bhūmau sainyena rajasāvr̥tāḥ ॥

इषुभिर्व्यतिसंयद्भिरादित्योऽन्तरधीयत । खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षं व्यराजत ॥

iṣubhir vyatisaṁyadbhir ādityo ’ntaradhīyata । khadyotair iva saṁyuktam antarikṣaṁ vyarājata ॥

रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिषक्तानि धन्विनाम् । पततां लोकवीराणां सव्यदक्षिणमस्यताम् ॥

rukmapr̥ṣṭhāni cāpāni vyatiṣaktāni dhanvinām । patatāṁ lokavīrāṇāṁ savyadakṣiṇam asyatām ॥

रथा रथैः समाजग्मुः पादातैश्च पदातयः । सादिभिः सादिनश्चैव गजैश्चापि महागजाः ॥

rathā rathaiḥ samājagmuḥ pādātaiś ca padātayaḥ । sādibhiḥ sādinaś caiva gajaiś cāpi mahāgajāḥ ॥

असिभिः पट्टिशैः प्रासैः शक्तिभिस्तोमरैरपि । संरब्धाः समरे राजन्निजघ्नुरितरेतरम् ॥

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ prāsaiḥ śaktibhis tomarair api । saṁrabdhāḥ samare rājan nijaghnur itaretaram ॥

निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः । न शेकुरभिसंरब्धाः शूरान्कर्तुं पराङ्मुखान् ॥

nighnantaḥ samare ’nyonyaṁ śūrāḥ parighabāhavaḥ । na śekur abhisaṁrabdhāḥ śūrān kartuṁ parāṅmukhān ॥

कॢप्तोत्तरोष्ठं सुनसं कॢप्तकेशमलंकृतम् । अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोध्वस्तं सकुण्डलम् ॥

kl̥ptottaroṣṭhaṁ sunasaṁ kl̥ptakeśam alaṁkr̥tam । adr̥śyata śiraś chinnaṁ rajodhvastaṁ sakuṇḍalam ॥

अदृश्यंस्तत्र गात्राणि शरैश्छिन्नानि भागशः । शालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे ॥

adr̥śyaṁs tatra gātrāṇi śaraiś chinnāni bhāgaśaḥ । śālaskandhanikāśāni kṣatriyāṇāṁ mahāmr̥dhe ॥

नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥

nāgabhoganikāśaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ । ākīrṇā vasudhā tatra śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ ॥

उपशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रसर्पता । कश्मलं प्राविशद्घोरं निर्मर्यादमवर्तत ॥

upaśāmyad rajo bhaumaṁ rudhireṇa prasarpatā । kaśmalaṁ prāviśad ghoraṁ nirmaryādam avartata ॥

शतानीकः शतं हत्वा विशालाक्षश्चतुःशतम् । प्रविष्टौ महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथौ । आर्च्छेतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि नखानखि ॥

śatānīkaḥ śataṁ hatvā viśālākṣaś catuḥśatam । praviṣṭau mahatīṁ senāṁ trigartānāṁ mahārathau । ārcchetāṁ bahusaṁrabdhau keśākeśi nakhānakhi ॥

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ रथव्रजम् । जग्मतुः सूर्यदत्तश्च मदिराश्वश्च पृष्ठतः ॥

lakṣayitvā trigartānāṁ tau praviṣṭau rathavrajam । jagmatuḥ sūryadattaś ca madirāśvaś ca pr̥ṣṭhataḥ ॥

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतान्रथान् । हयानां च शतान्यत्र हत्वा पञ्च महारथान् ॥

virāṭas tatra saṁgrāme hatvā pañcaśatān rathān । hayānāṁ ca śatāny atra hatvā pañca mahārathān ॥

चरन्स विविधान्मार्गान्रथेषु रथयूथपः । त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ॥

caran sa vividhān mārgān ratheṣu rathayūthapaḥ । trigartānāṁ suśarmāṇam ārcchad rukmarathaṁ raṇe ॥

तौ व्यावहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ । अन्योन्यमभिगर्जन्तौ गोष्ठे गोवृषभाविव ॥

tau vyāvaharatāṁ tatra mahātmānau mahābalau । anyonyam abhigarjantau goṣṭhe govr̥ṣabhāv iva ॥

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतियाय समन्ततः । शरान्व्यसृजतां शीघ्रं तोयधारा घनाविव ॥

tato rathābhyāṁ rathinau vyatiyāya samantataḥ । śarān vyasr̥jatāṁ śīghraṁ toyadhārā ghanāv iva ॥

अन्योन्यं चातिसंरब्धौ विचेरतुरमर्षणौ । कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिगदाभृतौ ॥

anyonyaṁ cātisaṁrabdhau viceratur amarṣaṇau । kr̥tāstrau niśitair bāṇair asiśaktigadābhr̥tau ॥

ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभिः शरैः । पञ्चभिः पञ्चभिश्चास्य विव्याध चतुरो हयान् ॥

tato rājā suśarmāṇaṁ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ । pañcabhiḥ pañcabhiś cāsya vivyādha caturo hayān ॥

तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मदः । पञ्चाशता शितैर्बाणैर्विव्याध परमास्त्रवित् ॥

tathaiva matsyarājānaṁ suśarmā yuddhadurmadaḥ । pañcāśatā śitair bāṇair vivyādha paramāstravit ॥

ततः सैन्यं समावृत्य मत्स्यराजसुशर्मणोः । नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं प्रदोषे रजसावृते ॥

tataḥ sainyaṁ samāvr̥tya matsyarājasuśarmaṇoḥ । nābhyajānaṁs tadānyonyaṁ pradoṣe rajasāvr̥te ॥