Adhyāya 2

भीम उवाच । पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं बल्लवो नाम नामतः । उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मतिः ॥

bhīma uvāca । paurogavo bruvāṇo ’haṁ ballavo nāma nāmataḥ । upasthāsyāmi rājānaṁ virāṭam iti me matiḥ ॥

सूपानस्य करिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे । कृतपूर्वाणि यैरस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः । तानप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम् ॥

sūpān asya kariṣyāmi kuśalo ’smi mahānase । kr̥tapūrvāṇi yair asya vyañjanāni suśikṣitaiḥ । tān apy abhibhaviṣyāmi prītiṁ saṁjanayann aham ॥

आहरिष्यामि दारूणां निचयान्महतोऽपि च । तत्प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा प्रीतो भविष्यति ॥

āhariṣyāmi dārūṇāṁ nicayān mahato ’pi ca । tat prekṣya vipulaṁ karma rājā prīto bhaviṣyati ॥

द्विपा वा बलिनो राजन्वृषभा वा महाबलाः । विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि ॥

dvipā vā balino rājan vr̥ṣabhā vā mahābalāḥ । vinigrāhyā yadi mayā nigrahīṣyāmi tān api ॥

ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधकाः । तानहं निहनिष्यामि प्रीतिं तस्य विवर्धयन् ॥

ye ca ke cin niyotsyanti samājeṣu niyodhakāḥ । tān ahaṁ nihaniṣyāmi prītiṁ tasya vivardhayan ॥

न त्वेतान्युध्यमानान्वै हनिष्यामि कथंचन । तथैतान्पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम् ॥

na tv etān yudhyamānān vai haniṣyāmi kathaṁ cana । tathaitān pātayiṣyāmi yathā yāsyanti na kṣayam ॥

आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः । आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि पृच्छतः ॥

ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ । āsaṁ yudhiṣṭhirasyāham iti vakṣyāmi pr̥cchataḥ ॥

आत्मानमात्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशां पते । इत्येतत्प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा ॥

ātmānam ātmanā rakṣaṁś cariṣyāmi viśāṁ pate । ity etat pratijānāmi vihariṣyāmy ahaṁ yathā ॥

युधिष्ठिर उवाच । यमग्निर्ब्राह्मणो भूत्वा समागच्छन्नृणां वरम् । दिधक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yam agnir brāhmaṇo bhūtvā samāgacchan nr̥ṇāṁ varam । didhakṣuḥ khāṇḍavaṁ dāvaṁ dāśārhasahitaṁ purā ॥

महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनन्दनम् । सोऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः ॥

mahābalaṁ mahābāhum ajitaṁ kurunandanam । so ’yaṁ kiṁ karma kaunteyaḥ kariṣyati dhanaṁjayaḥ ॥

योऽयमासाद्य तं दावं तर्पयामास पावकम् । विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान् । श्रेष्ठः प्रतियुधां नाम सोऽर्जुनः किं करिष्यति ॥

yo ’yam āsādya taṁ dāvaṁ tarpayām āsa pāvakam । vijityaikarathenendraṁ hatvā pannagarākṣasān । śreṣṭhaḥ pratiyudhāṁ nāma so ’rjunaḥ kiṁ kariṣyati ॥

सूर्यः प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वरः । आशीविषश्च सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वरः ॥

sūryaḥ pratapatāṁ śreṣṭho dvipadāṁ brāhmaṇo varaḥ । āśīviṣaś ca sarpāṇām agnis tejasvināṁ varaḥ ॥

आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मी च गवां वरः । ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठः पर्जन्यो वर्षतां वरः ॥

āyudhānāṁ varo vajraḥ kakudmī ca gavāṁ varaḥ । hradānām udadhiḥ śreṣṭhaḥ parjanyo varṣatāṁ varaḥ ॥

धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो वरः । पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा ॥

dhr̥tarāṣṭraś ca nāgānāṁ hastiṣv airāvato varaḥ । putraḥ priyāṇām adhiko bhāryā ca suhr̥dāṁ varā ॥

यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकोदर । एवं युवा गुडाकेशः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥

yathaitāni viśiṣṭāni jātyāṁ jātyāṁ vr̥kodara । evaṁ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ॥

सोऽयमिन्द्रादनवरो वासुदेवाच्च भारत । गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वो बीभत्सुः किं करिष्यति ॥

so ’yam indrād anavaro vāsudevāc ca bhārata । gāṇḍīvadhanvā śvetāśvo bībhatsuḥ kiṁ kariṣyati ॥

उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि । दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्तानि देवरूपेण भास्वता ॥

uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani । divyāny astrāṇy avāptāni devarūpeṇa bhāsvatā ॥

यं मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ । दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वहः कृतः ॥

yaṁ manye dvādaśaṁ rudram ādityānāṁ trayodaśam । yasya bāhū samau dīrghau jyāghātakaṭhinatvacau । dakṣiṇe caiva savye ca gavām iva vahaḥ kr̥taḥ ॥

हिमवानिव शैलानां समुद्रः सरितामिव । त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट् ॥

himavān iva śailānāṁ samudraḥ saritām iva । tridaśānāṁ yathā śakro vasūnām iva havyavāṭ ॥

मृगाणामिव शार्दूलो गरुडः पततामिव । वरः संनह्यमानानामर्जुनः किं करिष्यति ॥

mr̥gāṇām iva śārdūlo garuḍaḥ patatām iva । varaḥ saṁnahyamānānām arjunaḥ kiṁ kariṣyati ॥

अर्जुन उवाच । प्रतिज्ञां षण्ढकोऽस्मीति करिष्यामि महीपते । ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करौ ॥

arjuna uvāca । pratijñāṁ ṣaṇḍhako ’smīti kariṣyāmi mahīpate । jyāghātau hi mahāntau me saṁvartuṁ nr̥pa duṣkarau ॥

कर्णयोः प्रतिमुच्याहं कुण्डले ज्वलनोपमे । वेणीकृतशिरा राजन्नाम्ना चैव बृहन्नडा ॥

karṇayoḥ pratimucyāhaṁ kuṇḍale jvalanopame । veṇīkr̥taśirā rājan nāmnā caiva br̥hannaḍā ॥

पठन्नाख्यायिकां नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः । रमयिष्ये महीपालमन्यांश्चान्तःपुरे जनान् ॥

paṭhann ākhyāyikāṁ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ । ramayiṣye mahīpālam anyāṁś cāntaḥpure janān ॥

गीतं नृत्तं विचित्रं च वादित्रं विविधं तथा । शिक्षयिष्याम्यहं राजन्विराटभवने स्त्रियः ॥

gītaṁ nr̥ttaṁ vicitraṁ ca vāditraṁ vividhaṁ tathā । śikṣayiṣyāmy ahaṁ rājan virāṭabhavane striyaḥ ॥

प्रजानां समुदाचारं बहु कर्मकृतं वदन् । छादयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानमात्मना ॥

prajānāṁ samudācāraṁ bahu karmakr̥taṁ vadan । chādayiṣyāmi kaunteya māyayātmānam ātmanā ॥

युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्मि द्रौपद्याः परिचारिका । उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टो राज्ञा च भारत ॥

yudhiṣṭhirasya gehe ’smi draupadyāḥ paricārikā । uṣitāsmīti vakṣyāmi pr̥ṣṭo rājñā ca bhārata ॥

एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः । विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम् ॥

etena vidhinā channaḥ kr̥takena yathā nalaḥ । vihariṣyāmi rājendra virāṭabhavane sukham ॥