Adhyāya 98

युधिष्ठिर उवाच । भूय एवाहमिच्छामि महर्षेस्तस्य धीमतः । कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजोत्तम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhūya evāham icchāmi maharṣes tasya dhīmataḥ । karmaṇāṁ vistaraṁ śrotum agastyasya dvijottama ॥

लोमश उवाच । शृणु राजन्कथां दिव्यामद्भुतामतिमानुषीम् । अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः ॥

lomaśa uvāca । śr̥ṇu rājan kathāṁ divyām adbhutām atimānuṣīm । agastyasya mahārāja prabhāvam amitātmanaḥ ॥

आसन्कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदाः । कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः ॥

āsan kr̥tayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ । kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ ॥

ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यताः । समन्तात्पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान्सुरान् ॥

te tu vr̥traṁ samāśritya nānāpraharaṇodyatāḥ । samantāt paryadhāvanta mahendrapramukhān surān ॥

ततो वृत्रवधे यत्नमकुर्वंस्त्रिदशाः पुरा । पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे ॥

tato vr̥travadhe yatnam akurvaṁs tridaśāḥ purā । puraṁdaraṁ puraskr̥tya brahmāṇam upatasthire ॥

कृताञ्जलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठी उवाच ह । विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितम् ॥

kr̥tāñjalīṁs tu tān sarvān parameṣṭhī uvāca ha । viditaṁ me surāḥ sarvaṁ yad vaḥ kāryaṁ cikīrṣitam ॥

तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ । दधीच इति विख्यातो महानृषिरुदारधीः ॥

tam upāyaṁ pravakṣyāmi yathā vr̥traṁ vadhiṣyatha । dadhīca iti vikhyāto mahān r̥ṣir udāradhīḥ ॥

तं गत्वा सहिताः सर्वे वरं वै संप्रयाचत । स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

taṁ gatvā sahitāḥ sarve varaṁ vai saṁprayācata । sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā ॥

स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः । स्वान्यस्थीनि प्रयच्छेति त्रैलोक्यस्य हिताय वै । स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति ॥

sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvair bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ । svāny asthīni prayaccheti trailokyasya hitāya vai । sa śarīraṁ samutsr̥jya svāny asthīni pradāsyati ॥

तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संभ्रियतां दृढम् । महच्छत्रुहणं तीक्ष्णं षडश्रं भीमनिस्वनम् ॥

tasyāsthibhir mahāghoraṁ vajraṁ saṁbhriyatāṁ dr̥ḍham । mahac chatruhaṇaṁ tīkṣṇaṁ ṣaḍaśraṁ bhīmanisvanam ॥

तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः । एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम् ॥

tena vajreṇa vai vr̥traṁ vadhiṣyati śatakratuḥ । etad vaḥ sarvam ākhyātaṁ tasmāc chīghraṁ vidhīyatām ॥

एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम् । नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः ॥

evam uktās tato devā anujñāpya pitāmaham । nārāyaṇaṁ puraskr̥tya dadhīcasyāśramaṁ yayuḥ ॥

सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम् । षट्पदोद्गीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव । पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम् ॥

sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvr̥tam । ṣaṭpadodgītaninadair vighuṣṭaṁ sāmagair iva । puṁskokilaravonmiśraṁ jīvaṁjīvakanāditam ॥

महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि । तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः ॥

mahiṣaiś ca varāhaiś ca sr̥maraiś camarair api । tatra tatrānucaritaṁ śārdūlabhayavarjitaiḥ ॥

करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः । सरोऽवगाढैः क्रीडद्भिः समन्तादनुनादितम् ॥

kareṇubhir vāraṇaiś ca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ । saro ’vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantād anunāditam ॥

सिंहव्याघ्रैर्महानादान्नदद्भिरनुनादितम् । अपरैश्चापि संलीनैर्गुहाकन्दरवासिभिः ॥

siṁhavyāghrair mahānādān nadadbhir anunāditam । aparaiś cāpi saṁlīnair guhākandaravāsibhiḥ ॥

तेषु तेष्ववकाशेषु शोभितं सुमनोरमम् । त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रममागमन् ॥

teṣu teṣv avakāśeṣu śobhitaṁ sumanoramam । triviṣṭapasamaprakhyaṁ dadhīcāśramam āgaman ॥

तत्रापश्यन्दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम् । जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पितामहम् ॥

tatrāpaśyan dadhīcaṁ te divākarasamadyutim । jājvalyamānaṁ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham ॥

तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवाद्य प्रणम्य च । अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना ॥

tasya pādau surā rājann abhivādya praṇamya ca । ayācanta varaṁ sarve yathoktaṁ parameṣṭhinā ॥

ततो दधीचः परमप्रतीतः; सुरोत्तमांस्तानिदमभ्युवाच । करोमि यद्वो हितमद्य देवाः; स्वं चापि देहं त्वहमुत्सृजामि ॥

tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ; surottamāṁs tān idam abhyuvāca । karomi yad vo hitam adya devāḥ; svaṁ cāpi dehaṁ tv aham utsr̥jāmi ॥

स एवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः; प्राणान्वशी स्वान्सहसोत्ससर्ज । ततः सुरास्ते जगृहुः परासो;रस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम् ॥

sa evam uktvā dvipadāṁ variṣṭhaḥ; prāṇān vaśī svān sahasotsasarja । tataḥ surās te jagr̥huḥ parāsor; asthīni tasyātha yathopadeśam ॥

प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवा;स्त्वष्टारमागम्य तमर्थमूचुः । त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य; प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात् ॥

prahr̥ṣṭarūpāś ca jayāya devās; tvaṣṭāram āgamya tam artham ūcuḥ । tvaṣṭā tu teṣāṁ vacanaṁ niśamya; prahr̥ṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt ॥

चकार वज्रं भृशमुग्ररूपं; कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः । अनेन वज्रप्रवरेण देव; भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रम् ॥

cakāra vajraṁ bhr̥śam ugrarūpaṁ; kr̥tvā ca śakraṁ sa uvāca hr̥ṣṭaḥ । anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārim ugram ॥

ततो हतारिः सगणः सुखं वै; प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः । त्वष्ट्रा तथोक्तः स पुरंदरस्तु; वज्रं प्रहृष्टः प्रयतोऽभ्यगृह्णात् ॥

tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṁ vai; praśādhi kr̥tsnaṁ tridivaṁ diviṣṭhaḥ । tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṁdaras tu; vajraṁ prahr̥ṣṭaḥ prayato ’bhyagr̥hṇāt ॥