Adhyāya 97

लोमश उवाच । इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान् । उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्तेऽभ्यपूजयत् ॥

lomaśa uvāca । ilvalas tān viditvā tu maharṣisahitān nr̥pān । upasthitān sahāmātyo viṣayānte ’bhyapūjayat ॥

तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठ आतिथ्यमकरोत्तदा । स संस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना किल ॥

teṣāṁ tato ’suraśreṣṭha ātithyam akarot tadā । sa saṁskr̥tena kauravya bhrātrā vātāpinā kila ॥

ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः । वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ॥

tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ । vātāpiṁ saṁskr̥taṁ dr̥ṣṭvā meṣabhūtaṁ mahāsuram ॥

अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः । विषादो वो न कर्तव्यो अहं भोक्ष्ये महासुरम् ॥

athābravīd agastyas tān rājarṣīn r̥ṣisattamaḥ । viṣādo vo na kartavyo ahaṁ bhokṣye mahāsuram ॥

धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महामुनिः । तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव ॥

dhuryāsanam athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ । taṁ paryaveṣad daityendra ilvalaḥ prahasann iva ॥

अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः । भुक्तवत्यसुरोऽऽह्वानमकरोत्तस्य इल्वलः ॥

agastya eva kr̥tsnaṁ tu vātāpiṁ bubhuje tataḥ । bhuktavaty asuro ’’hvānam akarot tasya ilvalaḥ ॥

ततो वायुः प्रादुरभूदगस्त्यस्य महात्मनः । इल्वलश्च विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ॥

tato vāyuḥ prādurabhūd agastyasya mahātmanaḥ । ilvalaś ca viṣaṇṇo ’bhūd dr̥ṣṭvā jīrṇaṁ mahāsuram ॥

प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत् । किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ॥

prāñjaliś ca sahāmātyair idaṁ vacanam abravīt । kimartham upayātāḥ stha brūta kiṁ karavāṇi vaḥ ॥

प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा । ईशं ह्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ॥

pratyuvāca tato ’gastyaḥ prahasann ilvalaṁ tadā । īśaṁ hy asura vidmas tvāṁ vayaṁ sarve dhaneśvaram ॥

इमे च नातिधनिनो धनार्थश्च महान्मम । यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ॥

ime ca nātidhanino dhanārthaś ca mahān mama । yathāśakty avihiṁsyānyān saṁvibhāgaṁ prayaccha naḥ ॥

ततोऽभिवाद्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत् । दित्सितं यदि वेत्सि त्वं ततो दास्यामि ते वसु ॥

tato ’bhivādya tam r̥ṣim ilvalo vākyam abravīt । ditsitaṁ yadi vetsi tvaṁ tato dāsyāmi te vasu ॥

अगस्त्य उवाच । गवां दश सहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर । तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ॥

agastya uvāca । gavāṁ daśa sahasrāṇi rājñām ekaikaśo ’sura । tāvad eva suvarṇasya ditsitaṁ te mahāsura ॥

मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः । मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर । जिज्ञास्यतां रथः सद्यो व्यक्तमेष हिरण्मयः ॥

mahyaṁ tato vai dviguṇaṁ rathaś caiva hiraṇmayaḥ । manojavau vājinau ca ditsitaṁ te mahāsura । jijñāsyatāṁ rathaḥ sadyo vyaktam eṣa hiraṇmayaḥ ॥

लोमश उवाच । जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः । ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु ॥

lomaśa uvāca । jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīd dhiraṇmayaḥ । tataḥ pravyathito daityo dadāv abhyadhikaṁ vasu ॥

विवाजश्च सुवाजश्च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ । ऊहतुस्तौ वसून्याशु तान्यगस्त्याश्रमं प्रति । सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत ॥

vivājaś ca suvājaś ca tasmin yuktau rathe hayau । ūhatus tau vasūny āśu tāny agastyāśramaṁ prati । sarvān rājñaḥ sahāgastyān nimeṣād iva bhārata ॥

अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा । कृतवांश्च मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ॥

agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā । kr̥tavāṁś ca muniḥ sarvaṁ lopāmudrācikīrṣitam ॥

लोपामुद्रोवाच । कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम् । उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम् ॥

lopāmudrovāca । kr̥tavān asi tat sarvaṁ bhagavan mama kāṅkṣitam । utpādaya sakr̥n mahyam apatyaṁ vīryavattaram ॥

अगस्त्य उवाच । तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने । विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ॥

agastya uvāca । tuṣṭo ’ham asmi kalyāṇi tava vr̥ttena śobhane । vicāraṇām apatye tu tava vakṣyāmi tāṁ śr̥ṇu ॥

सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणां शतं वा दशसंमितम् । दश वा शततुल्याः स्युरेको वापि सहस्रवत् ॥

sahasraṁ te ’stu putrāṇāṁ śataṁ vā daśasaṁmitam । daśa vā śatatulyāḥ syur eko vāpi sahasravat ॥

लोपामुद्रोवाच । सहस्रसंमितः पुत्र एको मेऽस्तु तपोधन । एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः ॥

lopāmudrovāca । sahasrasaṁmitaḥ putra eko me ’stu tapodhana । eko hi bahubhiḥ śreyān vidvān sādhur asādhubhiḥ ॥

लोमश उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय तया समभवन्मुनिः । समये समशीलिन्या श्रद्धावाञ्श्रद्दधानया ॥

lomaśa uvāca । sa tatheti pratijñāya tayā samabhavan muniḥ । samaye samaśīlinyā śraddhāvāñ śraddadhānayā ॥

तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः । तस्मिन्वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ॥

tata ādhāya garbhaṁ tam agamad vanam eva saḥ । tasmin vanagate garbho vavr̥dhe sapta śāradān ॥

सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः । ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत । साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महायशाः ॥

saptame ’bde gate cāpi prācyavat sa mahākaviḥ । jvalann iva prabhāvena dr̥ḍhasyur nāma bhārata । sāṅgopaniṣadān vedāñ japann eva mahāyaśāḥ ॥

तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः । स बाल एव तेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने । इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत् ॥

tasya putro ’bhavad r̥ṣeḥ sa tejasvī mahān r̥ṣiḥ । sa bāla eva tejasvī pitus tasya niveśane । idhmānāṁ bhāram ājahre idhmavāhas tato ’bhavat ॥

तथायुक्तं च तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा । लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान् ॥

tathāyuktaṁ ca taṁ dr̥ṣṭvā mumude sa munis tadā । lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān ॥

अगस्त्यस्याश्रमः ख्यातः सर्वर्तुकुसुमान्वितः । प्राह्रादिरेवं वातापिरगस्त्येन विनाशितः ॥

agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ । prāhrādir evaṁ vātāpir agastyena vināśitaḥ ॥

तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयो गुणैर्युतः । एषा भागीरथी पुण्या यथेष्टमवगाह्यताम् ॥

tasyāyam āśramo rājan ramaṇīyo guṇair yutaḥ । eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭam avagāhyatām ॥