Adhyāya 94

वैशंपायन उवाच । ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः । अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ saṁprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ । agastyāśramam āsādya durjayāyām uvāsa ha ॥

तत्र वै लोमशं राजा पप्रच्छ वदतां वरः । अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः ॥

tatra vai lomaśaṁ rājā papraccha vadatāṁ varaḥ । agastyeneha vātāpiḥ kimartham upaśāmitaḥ ॥

आसीद्वा किंप्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः । किमर्थं चोद्गतो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः ॥

āsīd vā kiṁprabhāvaś ca sa daityo mānavāntakaḥ । kimarthaṁ codgato manyur agastyasya mahātmanaḥ ॥

लोमश उवाच । इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दन । मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः ॥

lomaśa uvāca । ilvalo nāma daiteya āsīt kauravanandana । maṇimatyāṁ puri purā vātāpis tasya cānujaḥ ॥

स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः । पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु ॥

sa brāhmaṇaṁ tapoyuktam uvāca ditinandanaḥ । putraṁ me bhagavān ekam indratulyaṁ prayacchatu ॥

तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पुत्रं वासवसंमितम् । चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम् ॥

tasmai sa brāhmaṇo nādāt putraṁ vāsavasaṁmitam । cukrodha so ’suras tasya brāhmaṇasya tato bhr̥śam ॥

समाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम् । स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रतिदृश्यते ॥

samāhvayati yaṁ vācā gataṁ vaivasvatakṣayam । sa punar deham āsthāya jīvan sma pratidr̥śyate ॥

ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् । तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत् ॥

tato vātāpim asuraṁ chāgaṁ kr̥tvā susaṁskr̥tam । taṁ brāhmaṇaṁ bhojayitvā punar eva samāhvayat ॥

तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः । वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशां पते ॥

tasya pārśvaṁ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ । vātāpiḥ prahasan rājan niścakrāma viśāṁ pate ॥

एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनः पुनः । हिंसयामास दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः ॥

evaṁ sa brāhmaṇān rājan bhojayitvā punaḥ punaḥ । hiṁsayām āsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ ॥

अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन्काल एव तु । पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानानधोमुखान् ॥

agastyaś cāpi bhagavān etasmin kāla eva tu । pitr̥̄n dadarśa garte vai lambamānān adhomukhān ॥

सोऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भवन्त इह किंपराः । संतानहेतोरिति ते तमूचुर्ब्रह्मवादिनः ॥

so ’pr̥cchal lambamānāṁs tān bhavanta iha kiṁparāḥ । saṁtānahetor iti te tam ūcur brahmavādinaḥ ॥

ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः । गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः ॥

te tasmai kathayām āsur vayaṁ te pitaraḥ svakāḥ । gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ ॥

यदि नो जनयेथास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम् । स्यान्नोऽस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम् ॥

yadi no janayethās tvam agastyāpatyam uttamam । syān no ’smān nirayān mokṣas tvaṁ ca putrāpnuyā gatim ॥

स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः । करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥

sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ । kariṣye pitaraḥ kāmaṁ vyetu vo mānaso jvaraḥ ॥

ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन्भगवानृषिः । आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम् ॥

tataḥ prasavasaṁtānaṁ cintayan bhagavān r̥ṣiḥ । ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyat sadr̥śīṁ striyam ॥

स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम् । संभृत्य तत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम् ॥

sa tasya tasya sattvasya tat tad aṅgam anuttamam । saṁbhr̥tya tatsamair aṅgair nirmame striyam uttamām ॥

स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते । निर्मितामात्मनोऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः ॥

sa tāṁ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate । nirmitām ātmano ’rthāya muniḥ prādān mahātapāḥ ॥

सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामिनी यथा । विभ्राजमाना वपुसा व्यवर्धत शुभानना ॥

sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā । vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā ॥

जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः । प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत ॥

jātamātrāṁ ca tāṁ dr̥ṣṭvā vaidarbhaḥ pr̥thivīpatiḥ । praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata ॥

अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप । लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः ॥

abhyanandanta tāṁ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa । lopāmudreti tasyāś ca cakrire nāma te dvijāḥ ॥

ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपमुत्तमम् । अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा ॥

vavr̥dhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam । apsv ivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā ॥

तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंकृताः । दाशीशतं च कल्याणीमुपतस्थुर्वशानुगाः ॥

tāṁ yauvanasthāṁ rājendra śataṁ kanyāḥ svalaṁkr̥tāḥ । dāśīśataṁ ca kalyāṇīm upatasthur vaśānugāḥ ॥

सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च । आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिवि प्रभो ॥

sā sma dāsīśatavr̥tā madhye kanyāśatasya ca । āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho ॥

यौवनस्थामपि च तां शीलाचारसमन्विताम् । न वव्रे पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः ॥

yauvanasthām api ca tāṁ śīlācārasamanvitām । na vavre puruṣaḥ kaś cid bhayāt tasya mahātmanaḥ ॥

सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसोऽप्यति । तोषयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा ॥

sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso ’py ati । toṣayām āsa pitaraṁ śīlena svajanaṁ tathā ॥

वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता । मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यां सुतामिति ॥

vaidarbhīṁ tu tathāyuktāṁ yuvatīṁ prekṣya vai pitā । manasā cintayām āsa kasmai dadyāṁ sutām iti ॥