Adhyāya 68

बृहदश्व उवाच । अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः । प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

br̥hadaśva uvāca । atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ । pratyetya nagaraṁ bhaimīm idaṁ vacanam abravīt ॥

नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम् । अयोध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिरुपस्थितः ॥

naiṣadhaṁ mr̥gayānena damayanti divāniśam । ayodhyāṁ nagarīṁ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ ॥

श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने । ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ॥

śrāvitaś ca mayā vākyaṁ tvadīyaṁ sa mahājane । r̥tuparṇo mahābhāgo yathoktaṁ varavarṇini ॥

तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिदृतुपर्णो नराधिपः । न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयासकृत् ॥

tac chrutvā nābravīt kiṁ cid r̥tuparṇo narādhipaḥ । na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakr̥t ॥

अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत् । ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ॥

anujñātaṁ tu māṁ rājñā vijane kaś cid abravīt । r̥tuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ ॥

सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः । शीघ्रयाने सुकुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥

sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ । śīghrayāne sukuśalo mr̥ṣṭakartā ca bhojane ॥

स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च मुहुर्मुहुः । कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत ॥

sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ । kuśalaṁ caiva māṁ pr̥ṣṭvā paścād idam abhāṣata ॥

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः । रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन ॥

vaiṣamyam api saṁprāptā gopāyanti kulastriyaḥ । ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṁśayaḥ । rahitā bhartr̥bhiś caiva na krudhyanti kadā cana ॥

विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च । यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमर्हति ॥

viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca । yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati ॥

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः । आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥

prāṇayātrāṁ pariprepsoḥ śakunair hr̥tavāsasaḥ । ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati ॥

सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् । भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥

satkr̥tāsatkr̥tā vāpi patiṁ dr̥ṣṭvā tathāgatam । bhraṣṭarājyaṁ śriyā hīnaṁ śyāmā na kroddhum arhati ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः । श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदय ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā tvarito ’ham ihāgataḥ । śrutvā pramāṇaṁ bhavatī rājñaś caiva nivedaya ॥

एतच्छ्रुत्वाश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशां पते । दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभाषत ॥

etac chrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṁ pate । damayantī raho ’bhyetya mātaraṁ pratyabhāṣata ॥

अयमर्थो न संवेद्यो भीमे मातः कथंचन । त्वत्संनिधौ समादेक्ष्ये सुदेवं द्विजसत्तमम् ॥

ayam artho na saṁvedyo bhīme mātaḥ kathaṁ cana । tvatsaṁnidhau samādekṣye sudevaṁ dvijasattamam ॥

यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम् । तथा त्वया प्रयत्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि ॥

yathā na nr̥patir bhīmaḥ pratipadyeta me matam । tathā tvayā prayattavyaṁ mama cet priyam icchasi ॥

यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान् । तेनैव मङ्गलेनाशु सुदेवो यातु माचिरम् । समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः ॥

yathā cāhaṁ samānītā sudevenāśu bāndhavān । tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram । samānetuṁ nalaṁ mātar ayodhyāṁ nagarīm itaḥ ॥

विश्रान्तं च ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम् । अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी ॥

viśrāntaṁ ca tataḥ paścāt parṇādaṁ dvijasattamam । arcayām āsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī ॥

नले चेहागते विप्र भूयो दास्यामि ते वसु । त्वया हि मे बहु कृतं यथा नान्यः करिष्यति । यद्भर्त्राहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम ॥

nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu । tvayā hi me bahu kr̥taṁ yathā nānyaḥ kariṣyati । yad bhartrāhaṁ sameṣyāmi śīghram eva dvijottama ॥

एवमुक्तोऽर्चयित्वा तामाशीर्वादैः सुमङ्गलैः । गृहानुपययौ चापि कृतार्थः स महामनाः ॥

evam ukto ’rcayitvā tām āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ । gr̥hān upayayau cāpi kr̥tārthaḥ sa mahāmanāḥ ॥

ततश्चानाय्य तं विप्रं दमयन्ती युधिष्ठिर । अब्रवीत्संनिधौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता ॥

tataś cānāyya taṁ vipraṁ damayantī yudhiṣṭhira । abravīt saṁnidhau mātur duḥkhaśokasamanvitā ॥

गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम् । ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती । आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम् ॥

gatvā sudeva nagarīm ayodhyāvāsinaṁ nr̥pam । r̥tuparṇaṁ vaco brūhi patim anyaṁ cikīrṣatī । āsthāsyati punar bhaimī damayantī svayaṁvaram ॥

तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः । यथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति ॥

tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ । yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati ॥

यदि संभावनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम । सूर्योदये द्वितीयं सा भर्तारं वरयिष्यति । न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोऽपि वा ॥

yadi saṁbhāvanīyaṁ te gaccha śīghram ariṁdama । sūryodaye dvitīyaṁ sā bhartāraṁ varayiṣyati । na hi sa jñāyate vīro nalo jīvan mr̥to ’pi vā ॥

एवं तया यथोक्तं वै गत्वा राजानमब्रवीत् । ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा ॥

evaṁ tayā yathoktaṁ vai gatvā rājānam abravīt । r̥tuparṇaṁ mahārāja sudevo brāhmaṇas tadā ॥