Adhyāya 69

बृहदश्व उवाच । श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः । सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥

br̥hadaśva uvāca । śrutvā vacaḥ sudevasya r̥tuparṇo narādhipaḥ । sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṁ pratyabhāṣata ॥

विदर्भान्यातुमिच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम् । एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥

vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṁvaram । ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka ॥

एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह । व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ॥

evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha । vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ ॥

दमयन्ती भवेदेतत्कुर्याद्दुःखेन मोहिता । अस्मदर्थे भवेद्वायमुपायश्चिन्तितो महान् ॥

damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā । asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān ॥

नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी । मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना ॥

nr̥śaṁsaṁ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī । mayā kṣudreṇa nikr̥tā pāpenākr̥tabuddhinā ॥

स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः । स्यादेवमपि कुर्यात्सा विवशा गतसौहृदा । मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा ॥

strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ । syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhr̥dā । mama śokena saṁvignā nairāśyāt tanumadhyamā ॥

न चैवं कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः । यदत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् । ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम् ॥

na caivaṁ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ । yad atra tathyaṁ pathyaṁ ca gatvā vetsyāmi niścayam । r̥tuparṇasya vai kāmam ātmārthaṁ ca karomy aham ॥

इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः । कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्णं नराधिपम् ॥

iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ । kr̥tāñjalir uvācedam r̥tuparṇaṁ narādhipam ॥

प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप । एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ॥

pratijānāmi te satyaṁ gamiṣyasi narādhipa । ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṁ nr̥pa ॥

ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः । अश्वशालामुपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया ॥

tataḥ parīkṣām aśvānāṁ cakre rājan sa bāhukaḥ । aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinr̥pājñayā ॥

स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः । अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् ॥

sa tvaryamāṇo bahuśa r̥tuparṇena bāhukaḥ । adhyagacchat kr̥śān aśvān samarthān adhvani kṣamān ॥

तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् । वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून् । शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः ॥

tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān । varjitām̐l lakṣaṇair hīnaiḥ pr̥thuprothān mahāhanūn । śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṁhasaḥ ॥

दृष्ट्वा तानब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वितः । किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम् ॥

dr̥ṣṭvā tān abravīd rājā kiṁ cit kopasamanvitaḥ । kim idaṁ prārthitaṁ kartuṁ pralabdhavyā hi te vayam ॥

कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम । महानध्वा च तुरगैर्गन्तव्यः कथमीदृशैः ॥

katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama । mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdr̥śaiḥ ॥

बाहुक उवाच । एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः । अथान्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि कान्योजयामि ते ॥

bāhuka uvāca । ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṁśayaḥ । athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te ॥

ऋतुपर्ण उवाच । त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलश्चासि बाहुक । यान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥

r̥tuparṇa uvāca । tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka । yān manyase samarthāṁs tvaṁ kṣipraṁ tān eva yojaya ॥

बृहदश्व उवाच । ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् । योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नरः ॥

br̥hadaśva uvāca । tataḥ sadaśvāṁś caturaḥ kulaśīlasamanvitān । yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ ॥

ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः । अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ॥

tato yuktaṁ rathaṁ rājā samārohat tvarānvitaḥ । atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ ॥

ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशां पते । सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ॥

tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṁ pate । sāntvayām āsa tān aśvāṁs tejobalasamanvitān ॥

रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः । सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ॥

raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ । sūtam āropya vārṣṇeyaṁ javam āsthāya vai param ॥

ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः । समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्निव ॥

te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ । samutpetur ivākāśaṁ rathinaṁ mohayann iva ॥

तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः । अयोध्याधिपतिर्धीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥

tathā tu dr̥ṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṁhasaḥ । ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṁ paramaṁ yayau ॥

रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् । वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥

rathaghoṣaṁ tu taṁ śrutvā hayasaṁgrahaṇaṁ ca tat । vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām ॥

किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः । तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥

kiṁ nu syān mātalir ayaṁ devarājasya sārathiḥ । tathā hi lakṣaṇaṁ vīre bāhuke dr̥śyate mahat ॥

शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् । मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥

śālihotro ’tha kiṁ nu syād dhayānāṁ kulatattvavit । mānuṣaṁ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam ॥

उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः । सोऽयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥

utāhosvid bhaved rājā nalaḥ parapuraṁjayaḥ । so ’yaṁ nr̥patir āyāta ity evaṁ samacintayat ॥

अथ वा यां नलो वेद विद्यां तामेव बाहुकः । तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥

atha vā yāṁ nalo veda vidyāṁ tām eva bāhukaḥ । tulyaṁ hi lakṣaye jñānaṁ bāhukasya nalasya ca ॥

अपि चेदं वयस्तुल्यमस्य मन्ये नलस्य च । नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यस्तु भविष्यति ॥

api cedaṁ vayas tulyam asya manye nalasya ca । nāyaṁ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati ॥

प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् । दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च विरूपणैः ॥

pracchannā hi mahātmānaś caranti pr̥thivīm imām । daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ ॥

भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति । प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति हि मे मतिः ॥

bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṁ prati । pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ ॥

वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः । नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः ॥

vayaḥpramāṇaṁ tattulyaṁ rūpeṇa tu viparyayaḥ । nalaṁ sarvaguṇair yuktaṁ manye bāhukam antataḥ ॥

एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत् । हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥

evaṁ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat । hr̥dayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ ॥

ऋतुपर्णस्तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम् । चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ॥

r̥tuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām । cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ ॥

बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् । परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह ॥

balaṁ vīryaṁ tathotsāhaṁ hayasaṁgrahaṇaṁ ca tat । paraṁ yatnaṁ ca saṁprekṣya parāṁ mudam avāpa ha ॥