Adhyāya 67

दमयन्त्युवाच । मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमि ते । नरवीरस्य वै तस्य नलस्यानयने यत ॥

damayanty uvāca । māṁ ced icchasi jīvantīṁ mātaḥ satyaṁ bravīmi te । naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata ॥

बृहदश्व उवाच । दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता । बाष्पेण पिहिता राजन्नोत्तरं किंचिदब्रवीत् ॥

br̥hadaśva uvāca । damayantyā tathoktā tu sā devī bhr̥śaduḥkhitā । bāṣpeṇa pihitā rājan nottaraṁ kiṁ cid abravīt ॥

तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा । हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह ॥

tadavasthāṁ tu tāṁ dr̥ṣṭvā sarvam antaḥpuraṁ tadā । hāhābhūtam atīvāsīd bhr̥śaṁ ca praruroda ha ॥

ततो भीमं महाराज भार्या वचनमब्रवीत् । दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति ॥

tato bhīmaṁ mahārāja bhāryā vacanam abravīt । damayantī tava sutā bhartāram anuśocati ॥

अपकृष्य च लज्जां मां स्वयमुक्तवती नृप । प्रयतन्तु तव प्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने ॥

apakr̥ṣya ca lajjāṁ māṁ svayam uktavatī nr̥pa । prayatantu tava preṣyāḥ puṇyaślokasya darśane ॥

तया प्रचोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः । प्रास्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने ॥

tayā pracodito rājā brāhmaṇān vaśavartinaḥ । prāsthāpayad diśaḥ sarvā yatadhvaṁ naladarśane ॥

ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणर्षभाः । दमयन्तीमथो दृष्ट्वा प्रस्थिताः स्मेत्यथाब्रुवन् ॥

tato vidarbhādhipater niyogād brāhmaṇarṣabhāḥ । damayantīm atho dr̥ṣṭvā prasthitāḥ smety athābruvan ॥

अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः । ब्रुवध्वं जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः ॥

atha tān abravīd bhaimī sarvarāṣṭreṣv idaṁ vacaḥ । bruvadhvaṁ janasaṁsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ ॥

क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥

kva nu tvaṁ kitava chittvā vastrārdhaṁ prasthito mama । utsr̥jya vipine suptām anuraktāṁ priyāṁ priya ॥

सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥

sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī । dahyamānā bhr̥śaṁ bālā vastrārdhenābhisaṁvr̥tā ॥

तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च ॥

tasyā rudantyāḥ satataṁ tena śokena pārthiva । prasādaṁ kuru vai vīra prativākyaṁ dadasva ca ॥

एतदन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि । वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः ॥

etad anyac ca vaktavyaṁ kr̥pāṁ kuryād yathā mayi । vāyunā dhūyamāno hi vanaṁ dahati pāvakaḥ ॥

भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा । तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव ॥

bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā । tan naṣṭam ubhayaṁ kasmād dharmajñasya satas tava ॥

ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च सानुक्रोशश्च त्वं सदा । संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥

khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś ca sānukrośaś ca tvaṁ sadā । saṁvr̥tto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṁkṣayāt ॥

स कुरुष्व महेष्वास दयां मयि नरर्षभ । आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतम् ॥

sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṁ mayi nararṣabha । ānr̥śaṁsyaṁ paro dharmas tvatta eva hi me śrutam ॥

एवं ब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन । स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्व च वर्तते ॥

evaṁ bruvāṇān yadi vaḥ pratibrūyād dhi kaś cana । sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaś cāsau kva ca vartate ॥

यच्च वो वचनं श्रुत्वा ब्रूयात्प्रतिवचो नरः । तदादाय वचः क्षिप्रं ममावेद्यं द्विजोत्तमाः ॥

yac ca vo vacanaṁ śrutvā brūyāt prativaco naraḥ । tad ādāya vacaḥ kṣipraṁ mamāvedyaṁ dvijottamāḥ ॥

यथा च वो न जानीयाच्चरतो भीमशासनात् । पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितैः ॥

yathā ca vo na jānīyāc carato bhīmaśāsanāt । punarāgamanaṁ caiva tathā kāryam atandritaiḥ ॥

यदि वासौ समृद्धः स्याद्यदि वाप्यधनो भवेत् । यदि वाप्यर्थकामः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम् ॥

yadi vāsau samr̥ddhaḥ syād yadi vāpy adhano bhavet । yadi vāpy arthakāmaḥ syāj jñeyam asya cikīrṣitam ॥

एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् । नलं मृगयितुं राजंस्तथा व्यसनिनं तदा ॥

evam uktās tv agacchaṁs te brāhmaṇāḥ sarvatodiśam । nalaṁ mr̥gayituṁ rājaṁs tathā vyasaninaṁ tadā ॥

ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्घोषांस्तथाश्रमान् । अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्द्विजातयः ॥

te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmān ghoṣāṁs tathāśramān । anveṣanto nalaṁ rājan nādhijagmur dvijātayaḥ ॥

तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशां पते । श्रावयां चक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम् ॥

tac ca vākyaṁ tathā sarve tatra tatra viśāṁ pate । śrāvayāṁ cakrire viprā damayantyā yatheritam ॥