Adhyāya 66

सुदेव उवाच । विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः । सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥

sudeva uvāca । vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ । suteyaṁ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā ॥

राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः । भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ॥

rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ । bhāryeyaṁ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ ॥

स वै द्यूते जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः । दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रज्ञायत कर्हिचित् ॥

sa vai dyūte jito bhrātrā hr̥tarājyo mahīpatiḥ । damayantyā gataḥ sārdhaṁ na prajñāyata karhi cit ॥

ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम् । सेयमासादिता बाला तव पुत्रनिवेशने ॥

te vayaṁ damayantyarthe carāmaḥ pr̥thivīm imām । seyam āsāditā bālā tava putraniveśane ॥

अस्या रूपेण सदृशी मानुषी नेह विद्यते । अस्याश्चैव भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः । श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया ॥

asyā rūpeṇa sadr̥śī mānuṣī neha vidyate । asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ । śyāmāyāḥ padmasaṁkāśo lakṣito ’ntarhito mayā ॥

मलेन संवृतो ह्यस्यास्तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः । चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः ॥

malena saṁvr̥to hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ । cihnabhūto vibhūtyartham ayaṁ dhātrā vinirmitaḥ ॥

प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नाति विराजते । न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम् । असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम् ॥

pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate । na cāsyā naśyate rūpaṁ vapur malasamācitam । asaṁskr̥tam api vyaktaṁ bhāti kāñcanasaṁnibham ॥

अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन चैव ह । लक्षितेयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा ॥

anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha । lakṣiteyaṁ mayā devī pihito ’gnir ivoṣmaṇā ॥

बृहदश्व उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते । सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ॥

br̥hadaśva uvāca । tac chrutvā vacanaṁ tasya sudevasya viśāṁ pate । sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṁ malam ॥

स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत । दमयन्त्यास्तदा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ॥

sa malenāpakr̥ṣṭena piplus tasyā vyarocata । damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ ॥

पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत । रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतुः । उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत् ॥

pipluṁ dr̥ṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata । rudantyau tāṁ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ । utsr̥jya bāṣpaṁ śanakai rājamātedam abravīt ॥

भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता । अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः । सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने ॥

bhaginyā duhitā me ’si piplunānena sūcitā । ahaṁ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ । sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane ॥

भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः । त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे ॥

bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṁ punaḥ । tvaṁ tu jātā mayā dr̥ṣṭā daśārṇeṣu pitur gr̥he ॥

यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिनि । यथैव हि ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव ॥

yathaiva te pitur gehaṁ tathedam api bhāmini । yathaiva hi mamaiśvaryaṁ damayanti tathā tava ॥

तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशां पते । अभिवाद्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

tāṁ prahr̥ṣṭena manasā damayantī viśāṁ pate । abhivādya mātur bhaginīm idaṁ vacanam abravīt ॥

अज्ञायमानापि सती सुखमस्म्युषितेह वै । सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया ॥

ajñāyamānāpi satī sukham asmy uṣiteha vai । sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā ॥

सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः । चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि ॥

sukhāt sukhataro vāso bhaviṣyati na saṁśayaḥ । ciraviproṣitāṁ mātar mām anujñātum arhasi ॥

दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ । पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ ॥

dārakau ca hi me nītau vasatas tatra bālakau । pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṁ nu tau ॥

यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि । विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश ॥

yadi cāpi priyaṁ kiṁ cin mayi kartum ihecchasi । vidarbhān yātum icchāmi śīghraṁ me yānam ādiśa ॥

बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप । गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः ॥

bāḍham ity eva tām uktvā hr̥ṣṭā mātr̥ṣvasā nr̥pa । guptāṁ balena mahatā putrasyānumate tataḥ ॥

प्रस्थापयद्राजमाता श्रीमता नरवाहिना । यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम् ॥

prasthāpayad rājamātā śrīmatā naravāhinā । yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām ॥

ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा । तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत् ॥

tataḥ sā nacirād eva vidarbhān agamac chubhā । tāṁ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahr̥ṣṭaḥ pratyapūjayat ॥

सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ । मातरं पितरं चैव सर्वं चैव सखीजनम् ॥

sarvān kuśalino dr̥ṣṭvā bāndhavān dārakau ca tau । mātaraṁ pitaraṁ caiva sarvaṁ caiva sakhījanam ॥

देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी । विधिना परेण कल्याणी दमयन्ती विशां पते ॥

devatāḥ pūjayām āsa brāhmaṇāṁś ca yaśasvinī । vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṁ pate ॥

अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः । प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च ॥

atarpayat sudevaṁ ca gosahasreṇa pārthivaḥ । prīto dr̥ṣṭvaiva tanayāṁ grāmeṇa draviṇena ca ॥

सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भामिनी । विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

sā vyuṣṭā rajanīṁ tatra pitur veśmani bhāminī । viśrāntā mātaraṁ rājann idaṁ vacanam abravīt ॥