Adhyāya 65

बृहदश्व उवाच । हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गते । द्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाङ्क्षया ॥

br̥hadaśva uvāca । hr̥tarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṁ gate । dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā ॥

संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम् । मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ॥

saṁdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam । mr̥gayadhvaṁ nalaṁ caiva damayantīṁ ca me sutām ॥

अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे । गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति । अग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम् ॥

asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe । gavāṁ sahasraṁ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati । agrahāraṁ ca dāsyāmi grāmaṁ nagarasaṁmitam ॥

न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा । ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ॥

na cec chakyāv ihānetuṁ damayantī nalo ’pi vā । jñātamātre ’pi dāsyāmi gavāṁ daśaśataṁ dhanam ॥

इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् । पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया ॥

ity uktās te yayur hr̥ṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam । purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṁ saha bhāryayā ॥

ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः । विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि । पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ॥

tataś cedipurīṁ ramyāṁ sudevo nāma vai dvijaḥ । vicinvāno ’tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani । puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṁ sthitām ॥

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् । पिनद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः ॥

mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām । pinaddhāṁ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ ॥

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन् ॥

tāṁ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṁ malināṁ kr̥śām । tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan ॥

सुदेव उवाच । यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना । कृतार्थोऽस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियम् ॥

sudeva uvāca । yatheyaṁ me purā dr̥ṣṭā tathārūpeyam aṅganā । kr̥tārtho ’smy adya dr̥ṣṭvemāṁ lokakāntām iva śriyam ॥

पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् । कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥

pūrṇacandrānanāṁ śyāmāṁ cāruvr̥ttapayodharām । kurvantīṁ prabhayā devīṁ sarvā vitimirā diśaḥ ॥

चारुपद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव । इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥

cārupadmapalāśākṣīṁ manmathasya ratīm iva । iṣṭāṁ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva ॥

विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम् । मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं मृणालीमिव तां भृशम् ॥

vidarbhasarasas tasmād daivadoṣād ivoddhr̥tām । malapaṅkānuliptāṅgīṁ mr̥ṇālīm iva tāṁ bhr̥śam ॥

पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम् । पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीमिव ॥

paurṇamāsīm iva niśāṁ rāhugrastaniśākarām । patiśokākulāṁ dīnāṁ śuṣkasrotāṁ nadīm iva ॥

विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् । हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम् ॥

vidhvastaparṇakamalāṁ vitrāsitavihaṁgamām । hastihastaparikliṣṭāṁ vyākulām iva padminīm ॥

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् । दह्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् ॥

sukumārīṁ sujātāṅgīṁ ratnagarbhagr̥hocitām । dahyamānām ivoṣṇena mr̥ṇālīm aciroddhr̥tām ॥

रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम् । चन्द्रलेखामिव नवां व्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम् ॥

rūpaudāryaguṇopetāṁ maṇḍanārhām amaṇḍitām । candralekhām iva navāṁ vyomni nīlābhrasaṁvr̥tām ॥

कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च । देहं धारयतीं दीनां भर्तृदर्शनकाङ्क्षया ॥

kāmabhogaiḥ priyair hīnāṁ hīnāṁ bandhujanena ca । dehaṁ dhārayatīṁ dīnāṁ bhartr̥darśanakāṅkṣayā ॥

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना । एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते ॥

bhartā nāma paraṁ nāryā bhūṣaṇaṁ bhūṣaṇair vinā । eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate ॥

दुष्करं कुरुतेऽत्यर्थं हीनो यदनया नलः । धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति ॥

duṣkaraṁ kurute ’tyarthaṁ hīno yad anayā nalaḥ । dhārayaty ātmano dehaṁ na śokenāvasīdati ॥

इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् । सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः ॥

imām asitakeśāntāṁ śatapatrāyatekṣaṇām । sukhārhāṁ duḥkhitāṁ dr̥ṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ ॥

कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा । भर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा ॥

kadā nu khalu duḥkhasya pāraṁ yāsyati vai śubhā । bhartuḥ samāgamāt sādhvī rohiṇī śaśino yathā ॥

अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति । राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम् ॥

asyā nūnaṁ punar lābhān naiṣadhaḥ prītim eṣyati । rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punar labdhveva medinīm ॥

तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम् । नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा ॥

tulyaśīlavayoyuktāṁ tulyābhijanasaṁyutām । naiṣadho ’rhati vaidarbhīṁ taṁ ceyam asitekṣaṇā ॥

युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मया । समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम् ॥

yuktaṁ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā । samāśvāsayituṁ bhāryāṁ patidarśanalālasām ॥

अयमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अदृष्टपूर्वां दुःखस्य दुःखार्तां ध्यानतत्पराम् ॥

ayam āśvāsayāmy enāṁ pūrṇacandranibhānanām । adr̥ṣṭapūrvāṁ duḥkhasya duḥkhārtāṁ dhyānatatparām ॥

बृहदश्व उवाच । एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम् । उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥

br̥hadaśva uvāca । evaṁ vimr̥śya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām । upagamya tato bhaimīṁ sudevo brāhmaṇo ’bravīt ॥

अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा । भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः ॥

ahaṁ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā । bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ ॥

कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश्च ते । आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते । त्वत्कृते बन्धुवर्गाश्च गतसत्त्वा इवासते ॥

kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te । āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te । tvatkr̥te bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate ॥

अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर । पर्यपृच्छत्ततः सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान् ॥

abhijñāya sudevaṁ tu damayantī yudhiṣṭhira । paryapr̥cchat tataḥ sarvān krameṇa suhr̥daḥ svakān ॥

रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता । दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम् ॥

ruroda ca bhr̥śaṁ rājan vaidarbhī śokakarśitā । dr̥ṣṭvā sudevaṁ sahasā bhrātur iṣṭaṁ dvijottamam ॥

ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिताम् । सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत ॥

tato rudantīṁ tāṁ dr̥ṣṭvā sunandā śokakarśitām । sudevena sahaikānte kathayantīṁ ca bhārata ॥

जनित्र्यै प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम् । ब्राह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे ॥

janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhr̥śam । brāhmaṇena samāgamya tāṁ veda yadi manyase ॥

अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा । जगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ॥

atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā । jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat ॥

ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशां पते । पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ॥

tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṁ pate । papraccha bhāryā kasyeyaṁ sutā vā kasya bhāminī ॥

कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना । त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती ॥

kathaṁ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā । tvayā ca viditā vipra katham evaṁgatā satī ॥

एतदिच्छाम्यहं त्वत्तो ज्ञातुं सर्वमशेषतः । तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम् ॥

etad icchāmy ahaṁ tvatto jñātuṁ sarvam aśeṣataḥ । tattvena hi mamācakṣva pr̥cchantyā devarūpiṇīm ॥

एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः । सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥

evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ । sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham ॥