Adhyāya 64

बृहदश्व उवाच । तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः । ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि ॥

br̥hadaśva uvāca । tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ । r̥tuparṇasya nagaraṁ prāviśad daśame ’hani ॥

स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् । अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥

sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko ’ham iti bruvan । aśvānāṁ vāhane yuktaḥ pr̥thivyāṁ nāsti matsamaḥ ॥

अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः ॥

arthakr̥cchreṣu caivāhaṁ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca । annasaṁskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ ॥

यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चाप्यन्यत्सुदुष्करम् । सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम् ॥

yāni śilpāni loke ’smin yac cāpy anyat suduṣkaram । sarvaṁ yatiṣye tat kartum r̥tuparṇa bharasva mām ॥

ऋतुपर्ण उवाच । वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि । शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्धीयते मे विशेषतः ॥

r̥tuparṇa uvāca । vasa bāhuka bhadraṁ te sarvam etat kariṣyasi । śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ ॥

स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोऽसि वेतनं ते शतं शताः ॥

sa tvam ātiṣṭha yogaṁ taṁ yena śīghrā hayā mama । bhaveyur aśvādhyakṣo ’si vetanaṁ te śataṁ śatāḥ ॥

त्वामुपस्थास्यतश्चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ । एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक ॥

tvām upasthāsyataś cemau nityaṁ vārṣṇeyajīvalau । etābhyāṁ raṁsyase sārdhaṁ vasa vai mayi bāhuka ॥

बृहदश्व उवाच । एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः । ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ॥

br̥hadaśva uvāca । evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ । r̥tuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ ॥

स तत्र निवसन्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् । सायं सायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ॥

sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan । sāyaṁ sāyaṁ sadā cemaṁ ślokam ekaṁ jagāda ha ॥

क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी । स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ॥

kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī । smarantī tasya mandasya kaṁ vā sādyopatiṣṭhati ॥

एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत् । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक ॥

evaṁ bruvantaṁ rājānaṁ niśāyāṁ jīvalo ’bravīt । kām enāṁ śocase nityaṁ śrotum icchāmi bāhuka ॥

तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित् । आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः ॥

tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit । āsīd bahumatā nārī tasyā dr̥ḍhataraṁ ca saḥ ॥

स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत । विप्रयुक्तश्च मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः ॥

sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata । viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ ॥

दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः । निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति ॥

dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ । niśākāle smaraṁs tasyāḥ ślokam ekaṁ sma gāyati ॥

स वै भ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन । वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ॥

sa vai bhraman mahīṁ sarvāṁ kva cid āsādya kiṁ cana । vasaty anarhas tadduḥkhaṁ bhūya evānusaṁsmaran ॥

सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रेऽप्यनुगता वने । त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति ॥

sā tu taṁ puruṣaṁ nārī kr̥cchre ’py anugatā vane । tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṁ yadi jīvati ॥

एका बालानभिज्ञा च मार्गाणामतथोचिता । क्षुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति ॥

ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā । kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṁ yadi jīvati ॥

श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे । त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ॥

śvāpadācarite nityaṁ vane mahati dāruṇe । tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa ॥

इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् । अज्ञातवासमवसद्राज्ञस्तस्य निवेशने ॥

ity evaṁ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran । ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane ॥