Adhyāya 63

बृहदश्व उवाच । उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते । ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥

br̥hadaśva uvāca । utsr̥jya damayantīṁ tu nalo rājā viśāṁ pate । dadarśa dāvaṁ dahyantaṁ mahāntaṁ gahane vane ॥

तत्र शुश्राव मध्येऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्यचित् । अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥

tatra śuśrāva madhye ’gnau śabdaṁ bhūtasya kasya cit । abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakr̥t ॥

मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम् । ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ॥

mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam । dadarśa nāgarājānaṁ śayānaṁ kuṇḍalīkr̥tam ॥

स नागः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा । उवाच विद्धि मां राजन्नागं कर्कोटकं नृप ॥

sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṁ tadā । uvāca viddhi māṁ rājan nāgaṁ karkoṭakaṁ nr̥pa ॥

मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः । तेन मन्युपरीतेन शप्तोऽस्मि मनुजाधिप ॥

mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ । tena manyuparītena śapto ’smi manujādhipa ॥

तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम् । उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान् ॥

tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṁ padam । upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṁ bhavān ॥

सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः । लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम् ॥

sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ । laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām ॥

एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः । तं गृहीत्वा नलः प्रायादुद्देशं दाववर्जितम् ॥

evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ । taṁ gr̥hītvā nalaḥ prāyād uddeśaṁ dāvavarjitam ॥

आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना । उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत् ॥

ākāśadeśam āsādya vimuktaṁ kr̥ṣṇavartmanā । utsraṣṭukāmaṁ taṁ nāgaḥ punaḥ karkoṭako ’bravīt ॥

पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैषध कानिचित् । तत्र तेऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत्परम् ॥

padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit । tatra te ’haṁ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param ॥

ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे । तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥

tataḥ saṁkhyātum ārabdham adaśad daśame pade । tasya daṣṭasya tad rūpaṁ kṣipram antaradhīyata ॥

स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः । स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ॥

sa dr̥ṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṁ vikr̥taṁ nalaḥ । svarūpadhāriṇaṁ nāgaṁ dadarśa ca mahīpatiḥ ॥

ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत् । मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर्जना इति ॥

tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt । mayā te ’ntarhitaṁ rūpaṁ na tvā vidyur janā iti ॥

यत्कृते चासि विकृतो दुःखेन महता नल । विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥

yatkr̥te cāsi vikr̥to duḥkhena mahatā nala । viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṁ nivatsyati ॥

विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति । तावत्त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥

viṣeṇa saṁvr̥tair gātrair yāvat tvāṁ na vimokṣyati । tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṁ vai sa nivatsyati ॥

अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो जनाधिप । क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥

anāgā yena nikr̥tas tvam anarho janādhipa । krodhād asūyayitvā taṁ rakṣā me bhavataḥ kr̥tā ॥

न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोऽपि वा । ब्रह्मविद्भ्यश्च भविता मत्प्रसादान्नराधिप ॥

na te bhayaṁ naravyāghra daṁṣṭribhyaḥ śatruto ’pi vā । brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa ॥

राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति । संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज्जयमवाप्स्यसि ॥

rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati । saṁgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi ॥

गच्छ राजन्नितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् । समीपमृतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम् । अयोध्यां नगरीं रम्यामद्यैव निषधेश्वर ॥

gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko ’ham iti bruvan । samīpam r̥tuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam । ayodhyāṁ nagarīṁ ramyām adyaiva niṣadheśvara ॥

स तेऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै । इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति ॥

sa te ’kṣahr̥dayaṁ dātā rājāśvahr̥dayena vai । ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṁ caiva bhaviṣyati ॥

भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा । समेष्यसि च दारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः । राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā । sameṣyasi ca dārais tvaṁ mā sma śoke manaḥ kr̥thāḥ । rājyena tanayābhyāṁ ca satyam etad bravīmi te ॥

स्वरूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप । संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहं वासश्चेदं निवासयेः ॥

svarūpaṁ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṁ narādhipa । saṁsmartavyas tadā te ’haṁ vāsaś cedaṁ nivāsayeḥ ॥

अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे । इत्युक्त्वा प्रददावस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥

anena vāsasācchannaḥ svarūpaṁ pratipatsyase । ity uktvā pradadāv asmai divyaṁ vāsoyugaṁ tadā ॥

एवं नलं समादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव । नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

evaṁ nalaṁ samādiśya vāso dattvā ca kaurava । nāgarājas tato rājaṁs tatraivāntaradhīyata ॥