Adhyāya 57

बृहदश्व उवाच । दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् । उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने गतचेतसम् ॥

br̥hadaśva uvāca । damayantī tato dr̥ṣṭvā puṇyaślokaṁ narādhipam । unmattavad anunmattā devane gatacetasam ॥

भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः । चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्पार्थिवं प्रति ॥

bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ । cintayām āsa tat kāryaṁ sumahat pārthivaṁ prati ॥

सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् । नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ॥

sā śaṅkamānā tatpāpaṁ cikīrṣantī ca tatpriyam । nalaṁ ca hr̥tasarvasvam upalabhyedam abravīt ॥

बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् । आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ॥

br̥hatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt । ācakṣva yad dhr̥taṁ dravyam avaśiṣṭaṁ ca yad vasu ॥

ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् । अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनराव्रजन् ॥

tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam । api no bhāgadheyaṁ syād ity uktvā punar āvrajan ॥

तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः । न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत ॥

tās tu sarvāḥ prakr̥tayo dvitīyaṁ samupasthitāḥ । nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata ॥

वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा । दमयन्ती पुनर्वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ॥

vākyam apratinandantaṁ bhartāram abhivīkṣya sā । damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha ॥

निशम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् । नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह ॥

niśamya satataṁ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān । nalaṁ ca hr̥tasarvasvaṁ dhātrīṁ punar uvāca ha ॥

बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् । सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

br̥hatsene punar gaccha vārṣṇeyaṁ nalaśāsanāt । sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam ॥

बृहत्सेना तु तच्छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् । वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥

br̥hatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam । vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ ॥

वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा । उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता ॥

vārṣṇeyaṁ tu tato bhaimī sāntvayañ ślakṣṇayā girā । uvāca deśakālajñā prāptakālam aninditā ॥

जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि । तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥

jānīṣe tvaṁ yathā rājā samyagvr̥ttaḥ sadā tvayi । tasya tvaṁ viṣamasthasya sāhāyyaṁ kartum arhasi ॥

यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणेह जीयते । तथा तथास्य द्यूते वै रागो भूयोऽभिवर्धते ॥

yathā yathā hi nr̥patiḥ puṣkareṇeha jīyate । tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo ’bhivardhate ॥

यथा च पुष्करस्याक्षा वर्तन्ते वशवर्तिनः । तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥

yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ । tathā viparyayaś cāpi nalasyākṣeṣu dr̥śyate ॥

सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन्न शृणोति च । नूनं मन्ये न शेषोऽस्ति नैषधस्य महात्मनः ॥

suhr̥tsvajanavākyāni yathāvan na śr̥ṇoti ca । nūnaṁ manye na śeṣo ’sti naiṣadhasya mahātmanaḥ ॥

यत्र मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः । शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्वचः । न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद्विनशेदिति ॥

yatra me vacanaṁ rājā nābhinandati mohitaḥ । śaraṇaṁ tvāṁ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ । na hi me śudhyate bhāvaḥ kadā cid vinaśed iti ॥

नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा महाजवान् । इदमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुमर्हसि ॥

nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān । idam āropya mithunaṁ kuṇḍinaṁ yātum arhasi ॥

मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा । अश्वांश्चैतान्यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा ॥

mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṁ tathā । aśvāṁś caitān yathākāmaṁ vasa vānyatra gaccha vā ॥

दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ष्णेयो नलसारथिः । न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ॥

damayantyās tu tad vākyaṁ vārṣṇeyo nalasārathiḥ । nyavedayad aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ ॥

तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते । ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना ॥

taiḥ sametya viniścitya so ’nujñāto mahīpate । yayau mithunam āropya vidarbhāṁs tena vāhinā ॥

हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् । इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम् ॥

hayāṁs tatra vinikṣipya sūto rathavaraṁ ca tam । indrasenāṁ ca tāṁ kanyām indrasenaṁ ca bālakam ॥

आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम् । अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा ॥

āmantrya bhīmaṁ rājānam ārtaḥ śocan nalaṁ nr̥pam । aṭamānas tato ’yodhyāṁ jagāma nagarīṁ tadā ॥

ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः । भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते ॥

r̥tuparṇaṁ sa rājānam upatasthe suduḥkhitaḥ । bhr̥tiṁ copayayau tasya sārathyena mahīpate ॥