Adhyāya 56

बृहदश्व उवाच । एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह । आजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥

br̥hadaśva uvāca । evaṁ sa samayaṁ kr̥tvā dvāpareṇa kaliḥ saha । ājagāma tatas tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ ॥

स नित्यमन्तरप्रेक्षी निषधेष्ववसच्चिरम् । अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम् ॥

sa nityam antaraprekṣī niṣadheṣv avasac ciram । athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalir antaram ॥

कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामास्ते स्म नैषधः । अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत् ॥

kr̥tvā mūtram upaspr̥śya saṁdhyām āste sma naiṣadhaḥ । akr̥tvā pādayoḥ śaucaṁ tatrainaṁ kalir āviśat ॥

स समाविश्य तु नलं समीपं पुष्करस्य ह । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥

sa samāviśya tu nalaṁ samīpaṁ puṣkarasya ha । gatvā puṣkaram āhedam ehi dīvya nalena vai ॥

अक्षद्यूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया । निषधान्प्रतिपद्यस्व जित्वा राजन्नलं नृपम् ॥

akṣadyūte nalaṁ jetā bhavān hi sahito mayā । niṣadhān pratipadyasva jitvā rājan nalaṁ nr̥pam ॥

एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् । कलिश्चैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात् ॥

evam uktas tu kalinā puṣkaro nalam abhyayāt । kaliś caiva vr̥ṣo bhūtvā gavāṁ puṣkaram abhyayāt ॥

आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा । दीव्यावेत्यब्रवीद्भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहुः ॥

āsādya tu nalaṁ vīraṁ puṣkaraḥ paravīrahā । dīvyāvety abravīd bhrātā vr̥ṣeṇeti muhur muhuḥ ॥

न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः । वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यत ॥

na cakṣame tato rājā samāhvānaṁ mahāmanāḥ । vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālam amanyata ॥

हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् । आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ॥

hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām । āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalas tadā ॥

तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन । निवारणेऽभवच्छक्तो दीव्यमानमचेतसम् ॥

tam akṣamadasaṁmattaṁ suhr̥dāṁ na tu kaś cana । nivāraṇe ’bhavac chakto dīvyamānam acetasam ॥

ततः पौरजनः सर्वो मन्त्रिभिः सह भारत । राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम् ॥

tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata । rājānaṁ draṣṭum āgacchan nivārayitum āturam ॥

ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत् । एष पौरजनः सर्वो द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥

tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat । eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān ॥

निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः । अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥

nivedyatāṁ naiṣadhāya sarvāḥ prakr̥tayaḥ sthitāḥ । amr̥ṣyamāṇā vyasanaṁ rājño dharmārthadarśinaḥ ॥

ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता । उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥

tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā । uvāca naiṣadhaṁ bhaimī śokopahatacetanā ॥

राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थितः । मन्त्रिभिः सहितः सर्वै राजभक्तिपुरस्कृतः । तं द्रष्टुमर्हसीत्येवं पुनः पुनरभाषत ॥

rājan paurajano dvāri tvāṁ didr̥kṣur avasthitaḥ । mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskr̥taḥ । taṁ draṣṭum arhasīty evaṁ punaḥ punar abhāṣata ॥

तां तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं सुमध्यमाम् । आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन ॥

tāṁ tathā rucirāpāṅgīṁ vilapantīṁ sumadhyamām । āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṁ cana ॥

ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः । नायमस्तीति दुःखार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान् ॥

tatas te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ । nāyam astīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmur ālayān ॥

तथा तदभवद्द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । युधिष्ठिर बहून्मासान्पुण्यश्लोकस्त्वजीयत ॥

tathā tad abhavad dyūtaṁ puṣkarasya nalasya ca । yudhiṣṭhira bahūn māsān puṇyaślokas tv ajīyata ॥