Adhyāya 58

बृहदश्व उवाच । ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः । पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चान्यद्वसु किंचन ॥

br̥hadaśva uvāca । tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ । puṣkareṇa hr̥taṁ rājyaṁ yac cānyad vasu kiṁ cana ॥

हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत् । द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ॥

hr̥tarājyaṁ nalaṁ rājan prahasan puṣkaro ’bravīt । dyūtaṁ pravartatāṁ bhūyaḥ pratipāṇo ’sti kas tava ॥

शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया । दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥

śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhr̥taṁ mayā । damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṁ yadi manyase ॥

पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना । व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥

puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā । vyadīryateva hr̥dayaṁ na cainaṁ kiṁ cid abravīt ॥

ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् । उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः ॥

tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān । utsr̥jya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ ॥

एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः । निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥

ekavāsā asaṁvītaḥ suhr̥cchokavivardhanaḥ । niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṁ śriyam ॥

दमयन्त्येकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् । स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधोऽवसत् ॥

damayanty ekavastrā taṁ gacchantaṁ pr̥ṣṭhato ’nviyāt । sa tayā bāhyataḥ sārdhaṁ trirātraṁ naiṣadho ’vasat ॥

पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे । नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥

puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure । nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṁ mama ॥

पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च । पौरा न तस्मिन्सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥

puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca । paurā na tasmin satkāraṁ kr̥tavanto yudhiṣṭhira ॥

स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः । त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥

sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkr̥taḥ । trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan ॥

क्षुधा संपीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेऽहनि । अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ॥

kṣudhā saṁpīḍyamānas tu nalo bahutithe ’hani । apaśyac chakunān kāṁś cid dhiraṇyasadr̥śacchadān ॥

स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति ॥

sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī । asti bhakṣo mamādyāyaṁ vasu cedaṁ bhaviṣyati ॥

ततस्तानन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत् । तस्यान्तरीयमादाय जग्मुः सर्वे विहायसा ॥

tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstr̥ṇot । tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā ॥

उत्पतन्तः खगास्ते तु वाक्यमाहुस्तदा नलम् । दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥

utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam । dr̥ṣṭvā digvāsasaṁ bhūmau sthitaṁ dīnam adhomukham ॥

वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः । आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥

vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ । āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi ॥

तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम् । पुण्यश्लोकस्ततो राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥

tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṁ ca vivāsasam । puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt ॥

येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः ॥

yeṣāṁ prakopād aiśvaryāt pracyuto ’ham anindite । prāṇayātrāṁ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ ॥

येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः । त इमे शकुना भूत्वा वासोऽप्यपहरन्ति मे ॥

yeṣāṁ kr̥te na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ । ta ime śakunā bhūtvā vāso ’py apaharanti me ॥

वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः । भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ॥

vaiṣamyaṁ paramaṁ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ । bhartā te ’haṁ nibodhedaṁ vacanaṁ hitam ātmanaḥ ॥

एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम् । अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥

ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham । avantīm r̥kṣavantaṁ ca samatikramya parvatam ॥

एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा । आश्रमाश्च महर्षीणाममी पुष्पफलान्विताः ॥

eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā । āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ ॥

एष पन्था विदर्भाणामयं गच्छति कोसलान् । अतः परं च देशोऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः ॥

eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṁ gacchati kosalān । ataḥ paraṁ ca deśo ’yaṁ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ ॥

ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ॥

tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā । uvāca damayantī taṁ naiṣadhaṁ karuṇaṁ vacaḥ ॥

उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः । तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ॥

udvepate me hr̥dayaṁ sīdanty aṅgāni sarvaśaḥ । tava pārthiva saṁkalpaṁ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ ॥

हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां विजने वने ॥

hr̥tarājyaṁ hr̥tadhanaṁ vivastraṁ kṣucchramānvitam । katham utsr̥jya gaccheyam ahaṁ tvāṁ vijane vane ॥

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् । वने घोरे महाराज नाशयिष्यामि ते क्लमम् ॥

śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tat sukham । vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam ॥

न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम् । औषधं सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

na ca bhāryāsamaṁ kiṁ cid vidyate bhiṣajāṁ matam । auṣadhaṁ sarvaduḥkheṣu satyam etad bravīmi te ॥

नल उवाच । एवमेतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥

nala uvāca । evam etad yathāttha tvaṁ damayanti sumadhyame । nāsti bhāryāsamaṁ mitraṁ narasyārtasya bheṣajam ॥

न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थं भीरु शङ्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न त्वेव त्वामनिन्दिते ॥

na cāhaṁ tyaktukāmas tvāṁ kimarthaṁ bhīru śaṅkase । tyajeyam aham ātmānaṁ na tv eva tvām anindite ॥

दमयन्त्युवाच । यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ॥

damayanty uvāca । yadi māṁ tvaṁ mahārāja na vihātum ihecchasi । tat kimarthaṁ vidarbhāṇāṁ panthāḥ samupadiśyate ॥

अवैमि चाहं नृपते न त्वं मां त्यक्तुमर्हसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महापते ॥

avaimi cāhaṁ nr̥pate na tvaṁ māṁ tyaktum arhasi । cetasā tv apakr̥ṣṭena māṁ tyajethā mahāpate ॥

पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि नरसत्तम । अतोनिमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरप्रभ ॥

panthānaṁ hi mamābhīkṣṇam ākhyāsi narasattama । atonimittaṁ śokaṁ me vardhayasy amaraprabha ॥

यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्व्रजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ॥

yadi cāyam abhiprāyas tava rājan vrajed iti । sahitāv eva gacchāvo vidarbhān yadi manyase ॥

विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ॥

vidarbharājas tatra tvāṁ pūjayiṣyati mānada । tena tvaṁ pūjito rājan sukhaṁ vatsyasi no gr̥he ॥