Adhyāya 43

वैशंपायन उवाच । गतेषु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनिबर्हणः । चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथागमम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ । cintayām āsa rājendra devarājarathāgamam ॥

ततश्चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमतः । रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः ॥

tataś cintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ । ratho mātalisaṁyukta ājagāma mahāprabhaḥ ॥

नभो वितिमिरं कुर्वञ्जलदान्पाटयन्निव । दिशः संपूरयन्नादैर्महामेघरवोपमैः ॥

nabho vitimiraṁ kurvañ jaladān pāṭayann iva । diśaḥ saṁpūrayan nādair mahāmegharavopamaiḥ ॥

असयः शक्तयो भीमा गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः । दिव्यप्रभावाः प्रासाश्च विद्युतश्च महाप्रभाः ॥

asayaḥ śaktayo bhīmā gadāś cograpradarśanāḥ । divyaprabhāvāḥ prāsāś ca vidyutaś ca mahāprabhāḥ ॥

तथैवाशनयस्तत्र चक्रयुक्ता हुडागुडाः । वायुस्फोटाः सनिर्घाता बर्हिमेघनिभस्वनाः ॥

tathaivāśanayas tatra cakrayuktā huḍāguḍāḥ । vāyusphoṭāḥ sanirghātā barhimeghanibhasvanāḥ ॥

तत्र नागा महाकाया ज्वलितास्याः सुदारुणाः । सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश्च यथोपलाः ॥

tatra nāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ । sitābhrakūṭapratimāḥ saṁhatāś ca yathopalāḥ ॥

दश वाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम् । वहन्ति यं नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम् ॥

daśa vājisahasrāṇi harīṇāṁ vātaraṁhasām । vahanti yaṁ netramuṣaṁ divyaṁ māyāmayaṁ ratham ॥

तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम् । ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम् ॥

tatrāpaśyan mahānīlaṁ vaijayantaṁ mahāprabham । dhvajam indīvaraśyāmaṁ vaṁśaṁ kanakabhūṣaṇam ॥

तस्मिन्रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम् । दृष्ट्वा पार्थो महाबाहुर्देवमेवान्वतर्कयत् ॥

tasmin rathe sthitaṁ sūtaṁ taptahemavibhūṣitam । dr̥ṣṭvā pārtho mahābāhur devam evānvatarkayat ॥

तथा तर्कयतस्तस्य फल्गुनस्याथ मातलिः । संनतः प्रश्रितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥

tathā tarkayatas tasya phalgunasyātha mātaliḥ । saṁnataḥ praśrito bhūtvā vākyam arjunam abravīt ॥

भो भो शक्रात्मज श्रीमाञ्शक्रस्त्वां द्रष्टुमिच्छति । आरोहतु भवाञ्शीघ्रं रथमिन्द्रस्य संमतम् ॥

bho bho śakrātmaja śrīmāñ śakras tvāṁ draṣṭum icchati । ārohatu bhavāñ śīghraṁ ratham indrasya saṁmatam ॥

आह माममरश्रेष्ठः पिता तव शतक्रतुः । कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालयाः ॥

āha mām amaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ । kuntīsutam iha prāptaṁ paśyantu tridaśālayāḥ ॥

एष शक्रः परिवृतो देवैरृषिगणैस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च त्वां दिदृक्षुः प्रतीक्षते ॥

eṣa śakraḥ parivr̥to devair r̥ṣigaṇais tathā । gandharvair apsarobhiś ca tvāṁ didr̥kṣuḥ pratīkṣate ॥

अस्माल्लोकाद्देवलोकं पाकशासनशासनात् । आरोह त्वं मया सार्धं लब्धास्त्रः पुनरेष्यसि ॥

asmāl lokād devalokaṁ pākaśāsanaśāsanāt । āroha tvaṁ mayā sārdhaṁ labdhāstraḥ punar eṣyasi ॥

अर्जुन उवाच । मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम् । राजसूयाश्वमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम् ॥

arjuna uvāca । mātale gaccha śīghraṁ tvam ārohasva rathottamam । rājasūyāśvamedhānāṁ śatair api sudurlabham ॥

पार्थिवैः सुमहाभागैर्यज्वभिर्भूरिदक्षिणैः । दैवतैर्वा समारोढुं दानवैर्वा रथोत्तमम् ॥

pārthivaiḥ sumahābhāgair yajvabhir bhūridakṣiṇaiḥ । daivatair vā samāroḍhuṁ dānavair vā rathottamam ॥

नातप्ततपसा शक्य एष दिव्यो महारथः । द्रष्टुं वाप्यथ वा स्प्रष्टुमारोढुं कुत एव तु ॥

nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ । draṣṭuṁ vāpy atha vā spraṣṭum āroḍhuṁ kuta eva tu ॥

त्वयि प्रतिष्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि । पश्चादहमथारोक्ष्ये सुकृती सत्पथं यथा ॥

tvayi pratiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini । paścād aham athārokṣye sukr̥tī satpathaṁ yathā ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथिः । आरुरोह रथं शीघ्रं हयान्येमे च रश्मिभिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ । āruroha rathaṁ śīghraṁ hayān yeme ca raśmibhiḥ ॥

ततोऽर्जुनो हृष्टमना गङ्गायामाप्लुतः शुचिः । जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत्कुरुनन्दनः ॥

tato ’rjuno hr̥ṣṭamanā gaṅgāyām āplutaḥ śuciḥ । jajāpa japyaṁ kaunteyo vidhivat kurunandanaḥ ॥

ततः पितॄन्यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि । मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥

tataḥ pitr̥̄n yathānyāyaṁ tarpayitvā yathāvidhi । mandaraṁ śailarājaṁ tam āpraṣṭum upacakrame ॥

साधूनां धर्मशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम् । त्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणाम् ॥

sādhūnāṁ dharmaśīlānāṁ munīnāṁ puṇyakarmaṇām । tvaṁ sadā saṁśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām ॥

त्वत्प्रसादात्सदा शैल ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः । स्वर्गं प्राप्ताश्चरन्ति स्म देवैः सह गतव्यथाः ॥

tvatprasādāt sadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ । svargaṁ prāptāś caranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ ॥

अद्रिराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन् । गच्छाम्यामन्त्रयामि त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि ॥

adrirāja mahāśaila munisaṁśraya tīrthavan । gacchāmy āmantrayāmi tvāṁ sukham asmy uṣitas tvayi ॥

तव सानूनि कुञ्जाश्च नद्यः प्रस्रवणानि च । तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकशः ॥

tava sānūni kuñjāś ca nadyaḥ prasravaṇāni ca । tīrthāni ca supuṇyāni mayā dr̥ṣṭāny anekaśaḥ ॥

एवमुक्त्वार्जुनः शैलमामन्त्र्य परवीरहा । आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्करः ॥

evam uktvārjunaḥ śailam āmantrya paravīrahā । āruroha rathaṁ divyaṁ dyotayann iva bhāskaraḥ ॥

स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा । ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान्प्रहृष्टः कुरुनन्दनः ॥

sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā । ūrdhvam ācakrame dhīmān prahr̥ṣṭaḥ kurunandanaḥ ॥

सोऽदर्शनपथं यात्वा मर्त्यानां भूमिचारिणाम् । ददर्शाद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः ॥

so ’darśanapathaṁ yātvā martyānāṁ bhūmicāriṇām । dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ ॥

न तत्र सूर्यः सोमो वा द्योतते न च पावकः । स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया ॥

na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ । svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā ॥

तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै । दीपवद्विप्रकृष्टत्वादणूनि सुमहान्त्यपि ॥

tārārūpāṇi yānīha dr̥śyante dyutimanti vai । dīpavad viprakr̥ṣṭatvād aṇūni sumahānty api ॥

तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डवः । ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्ति स्वयार्चिषा ॥

tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ । dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayārciṣā ॥

तत्र राजर्षयः सिद्धा वीराश्च निहता युधि । तपसा च जितस्वर्गाः संपेतुः शतसंघशः ॥

tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāś ca nihatā yudhi । tapasā ca jitasvargāḥ saṁpetuḥ śatasaṁghaśaḥ ॥

गन्धर्वाणां सहस्राणि सूर्यज्वलनतेजसाम् । गुह्यकानामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणाः ॥

gandharvāṇāṁ sahasrāṇi sūryajvalanatejasām । guhyakānām r̥ṣīṇāṁ ca tathaivāpsarasāṁ gaṇāḥ ॥

लोकानात्मप्रभान्पश्यन्फल्गुनो विस्मयान्वितः । पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनमुवाच ह ॥

lokān ātmaprabhān paśyan phalguno vismayānvitaḥ । papraccha mātaliṁ prītyā sa cāpy enam uvāca ha ॥

एते सुकृतिनः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिताः । यान्दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले ॥

ete sukr̥tinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣv avasthitāḥ । yān dr̥ṣṭavān asi vibho tārārūpāṇi bhūtale ॥

ततोऽपश्यत्स्थितं द्वारि सितं वैजयिनं गजम् । ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृङ्गिणम् ॥

tato ’paśyat sthitaṁ dvāri sitaṁ vaijayinaṁ gajam । airāvataṁ caturdantaṁ kailāsam iva śr̥ṅgiṇam ॥

स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तमः । व्यरोचत यथा पूर्वं मान्धाता पार्थिवोत्तमः ॥

sa siddhamārgam ākramya kurupāṇḍavasattamaḥ । vyarocata yathā pūrvaṁ māndhātā pārthivottamaḥ ॥

अतिचक्राम लोकान्स राज्ञां राजीवलोचनः । ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम् ॥

aticakrāma lokān sa rājñāṁ rājīvalocanaḥ । tato dadarśa śakrasya purīṁ tām amarāvatīm ॥