Adhyāya 42

वैशंपायन उवाच । तस्य संपश्यतस्त्वेव पिनाकी वृषभध्वजः । जगामादर्शनं भानुर्लोकस्येवास्तमेयिवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya saṁpaśyatas tv eva pinākī vr̥ṣabhadhvajaḥ । jagāmādarśanaṁ bhānur lokasyevāstam eyivān ॥

ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा । मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत ॥

tato ’rjunaḥ paraṁ cakre vismayaṁ paravīrahā । mayā sākṣān mahādevo dr̥ṣṭa ity eva bhārata ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः । पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्च पाणिना ॥

dhanyo ’smy anugr̥hīto ’smi yan mayā tryambako haraḥ । pinākī varado rūpī dr̥ṣṭaḥ spr̥ṣṭaś ca pāṇinā ॥

कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमात्मना । शत्रूंश्च विजितान्सर्वान्निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥

kr̥tārthaṁ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā । śatrūṁś ca vijitān sarvān nirvr̥ttaṁ ca prayojanam ॥

ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन्सर्वतो दिशः । यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः ॥

tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ । yādogaṇavr̥taḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ ॥

नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैश्च दैवतैः । वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशमागमत् ॥

nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ । varuṇo yādasāṁ bhartā vaśī taṁ deśam āgamat ॥

अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा । कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः ॥

atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā । kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ ॥

विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः । धनानामीश्वरः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः ॥

vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ । dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṁ draṣṭum āgataḥ ॥

तथा लोकान्तकृच्छ्रीमान्यमः साक्षात्प्रतापवान् । मूर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः ॥

tathā lokāntakr̥c chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān । mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṁ pitr̥bhir lokabhāvanaiḥ ॥

दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् । वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥

daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakr̥t । vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan ॥

त्रीँल्लोकान्गुह्यकांश्चैव गन्धर्वांश्च सपन्नगान् । द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥

trīm̐l lokān guhyakāṁś caiva gandharvāṁś ca sapannagān । dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite ॥

भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः । समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस्तपसान्वितम् ॥

bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ । samāsthāyārjunaṁ tatra dadr̥śus tapasānvitam ॥

ततो मुहूर्ताद्भगवानैरावतशिरोगतः । आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः ॥

tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ । ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vr̥taḥ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । शुशुभे तारकाराजः सितमभ्रमिवास्थितः ॥

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani । śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ ॥

संस्तूयमानो गन्धर्वैरृषिभिश्च तपोधनैः । शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥

saṁstūyamāno gandharvair r̥ṣibhiś ca tapodhanaiḥ । śr̥ṅgaṁ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ॥

अथ मेघस्वनो धीमान्व्याजहार शुभां गिरम् । यमः परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः ॥

atha meghasvano dhīmān vyājahāra śubhāṁ giram । yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṁ diśam āsthitaḥ ॥

अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल्लोकपालान्समागतान् । दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हो हि दर्शनम् ॥

arjunārjuna paśyāsmām̐l lokapālān samāgatān । dr̥ṣṭiṁ te vitarāmo ’dya bhavān arho hi darśanam ॥

पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः । नियोगाद्ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः । त्वं वासवसमुद्भूतो महावीर्यपराक्रमः ॥

pūrvarṣir amitātmā tvaṁ naro nāma mahābalaḥ । niyogād brahmaṇas tāta martyatāṁ samupāgataḥ । tvaṁ vāsavasamudbhūto mahāvīryaparākramaḥ ॥

क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम् । दानवाश्च महावीर्या ये मनुष्यत्वमागताः । निवातकवचाश्चैव संसाध्याः कुरुनन्दन ॥

kṣatraṁ cāgnisamasparśaṁ bhāradvājena rakṣitam । dānavāś ca mahāvīryā ye manuṣyatvam āgatāḥ । nivātakavacāś caiva saṁsādhyāḥ kurunandana ॥

पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः । कर्णः स सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय ॥

pitur mamāṁśo devasya sarvalokapratāpinaḥ । karṇaḥ sa sumahāvīryas tvayā vadhyo dhanaṁjaya ॥

अंशाश्च क्षितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम् । तया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम् । गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्शन ॥

aṁśāś ca kṣitisaṁprāptā devagandharvarakṣasām । tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām । gatiṁ prāpsyanti kaunteya yathāsvam arikarśana ॥

अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थास्यति फल्गुन । त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे । लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह ॥

akṣayā tava kīrtiś ca loke sthāsyati phalguna । tvayā sākṣān mahādevas toṣito hi mahāmr̥dhe । laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha ॥

गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम् । अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिष्यसि ॥

gr̥hāṇāstraṁ mahābāho daṇḍam aprativāraṇam । anenāstreṇa sumahat tvaṁ hi karma kariṣyasi ॥

प्रतिजग्राह तत्पार्थो विधिवत्कुरुनन्दनः । समन्त्रं सोपचारं च समोक्षं सनिवर्तनम् ॥

pratijagrāha tat pārtho vidhivat kurunandanaḥ । samantraṁ sopacāraṁ ca samokṣaṁ sanivartanam ॥

ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पतिः । पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन्प्रभुः ॥

tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṁ patiḥ । paścimāṁ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ ॥

पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः । पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोऽस्मि जलेश्वरः ॥

pārtha kṣatriyamukhyas tvaṁ kṣatradharme vyavasthitaḥ । paśya māṁ pr̥thutāmrākṣa varuṇo ’smi jaleśvaraḥ ॥

मया समुद्यतान्पाशान्वारुणाननिवारणान् । प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनान् ॥

mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān । pratigr̥hṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān ॥

एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये । दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ॥

ebhis tadā mayā vīra saṁgrāme tārakāmaye । daiteyānāṁ sahasrāṇi saṁyatāni mahātmanām ॥

तस्मादिमान्महासत्त्व मत्प्रसादात्समुत्थितान् । गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोऽप्याततायिनः ॥

tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān । gr̥hāṇa na hi te mucyed antako ’py ātatāyinaḥ ॥

अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि । तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः ॥

anena tvaṁ yadāstreṇa saṁgrāme vicariṣyasi । tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोऽभ्यभाषत । दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च ॥

tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo ’bhyabhāṣata । datteṣv astreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca ॥

सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सनातन । सहास्माभिर्भवाञ्श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः ॥

savyasācin mahābāho pūrvadeva sanātana । sahāsmābhir bhavāñ śrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ ॥

मत्तोऽपि त्वं गृहाणास्त्रमन्तर्धानं प्रियं मम । ओजस्तेजोद्युतिहरं प्रस्वापनमरातिहन् ॥

matto ’pi tvaṁ gr̥hāṇāstram antardhānaṁ priyaṁ mama । ojastejodyutiharaṁ prasvāpanam arātihan ॥

ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत्कुरुनन्दनः । कौबेरमपि जग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः ॥

tato ’rjuno mahābāhur vidhivat kurunandanaḥ । kauberam api jagrāha divyam astraṁ mahābalaḥ ॥

ततोऽब्रवीद्देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम् । सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥

tato ’bravīd devarājaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam । sāntvayañ ślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ ॥

कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः । परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देवगतिं गतः ॥

kuntīmātar mahābāho tvam īśānaḥ purātanaḥ । parāṁ siddhim anuprāptaḥ sākṣād devagatiṁ gataḥ ॥

देवकार्यं हि सुमहत्त्वया कार्यमरिंदम । आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते ॥

devakāryaṁ hi sumahat tvayā kāryam ariṁdama । āroḍhavyas tvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute ॥

रथो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम् । तत्र तेऽहं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव ॥

ratho mātalisaṁyukta āgantā tvatkr̥te mahīm । tatra te ’haṁ pradāsyāmi divyāny astrāṇi kaurava ॥

तान्दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान्गिरिमूर्धनि । जगाम विस्मयं धीमान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

tān dr̥ṣṭvā lokapālāṁs tu sametān girimūrdhani । jagāma vismayaṁ dhīmān kuntīputro dhanaṁjayaḥ ॥

ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान् । पूजयामास विधिवद्वाग्भिरद्भिः फलैरपि ॥

tato ’rjuno mahātejā lokapālān samāgatān । pūjayām āsa vidhivad vāgbhir adbhiḥ phalair api ॥

ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम् । यथागतेन विबुधाः सर्वे काममनोजवाः ॥

tataḥ pratiyayur devāḥ pratipūjya dhanaṁjayam । yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanojavāḥ ॥

ततोऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्षभः । कृतार्थमिव चात्मानं स मेने पूर्णमानसः ॥

tato ’rjuno mudaṁ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ । kr̥tārtham iva cātmānaṁ sa mene pūrṇamānasaḥ ॥