Adhyāya 40

वैशंपायन उवाच । गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु । पिनाकपाणिर्भगवान्सर्वपापहरो हरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu । pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ ॥

कैरातं वेषमास्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् । विभ्राजमानो वपुषा गिरिर्मेरुरिवापरः ॥

kairātaṁ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṁnibham । vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ ॥

श्रीमद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । निष्पपात महार्चिष्मान्दहन्कक्षमिवानलः ॥

śrīmad dhanur upādāya śarāṁś cāśīviṣopamān । niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ ॥

देव्या सहोमया श्रीमान्समानव्रतवेषया । नानावेषधरैर्हृष्टैर्भूतैरनुगतस्तदा ॥

devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā । nānāveṣadharair hr̥ṣṭair bhūtair anugatas tadā ॥

किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश्चानु सहस्रशः । अशोभत तदा राजन्स देवोऽतीव भारत ॥

kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ । aśobhata tadā rājan sa devo ’tīva bhārata ॥

क्षणेन तद्वनं सर्वं निःशब्दमभवत्तदा । नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत् ॥

kṣaṇena tad vanaṁ sarvaṁ niḥśabdam abhavat tadā । nādaḥ prasravaṇānāṁ ca pakṣiṇāṁ cāpy upāramat ॥

स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः । मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम् ॥

sa saṁnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ । mūkaṁ nāma diteḥ putraṁ dadarśādbhutadarśanam ॥

वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम् । हन्तुं परमदुष्टात्मा तमुवाचाथ फल्गुनः ॥

vārāhaṁ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam । hantuṁ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ ॥

गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन् ॥

gāṇḍīvaṁ dhanur ādāya śarāṁś cāśīviṣopamān । sajyaṁ dhanurvaraṁ kr̥tvā jyāghoṣeṇa ninādayan ॥

यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम् । तस्मात्त्वां पूर्वमेवाहं नेष्यामि यमसादनम् ॥

yan māṁ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam । tasmāt tvāṁ pūrvam evāhaṁ neṣyāmi yamasādanam ॥

तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम् । किरातरूपी सहसा वारयामास शंकरः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā prahariṣyantaṁ phalgunaṁ dr̥ḍhadhanvinam । kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṁkaraḥ ॥

मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः । अनादृत्यैव तद्वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः ॥

mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṁ nīlameghasamaprabhaḥ । anādr̥tyaiva tad vākyaṁ prajahārātha phalgunaḥ ॥

किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः । प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम् ॥

kirātaś ca samaṁ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ । pramumocāśaniprakhyaṁ śaram agniśikhopamam ॥

तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः । मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा ॥

tau muktau sāyakau tābhyāṁ samaṁ tatra nipetatuḥ । mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṁhanane tadā ॥

यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वते । तथा तयोः संनिपातः शरयोरभवत्तदा ॥

yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate । tathā tayoḥ saṁnipātaḥ śarayor abhavat tadā ॥

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव । ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम् ॥

sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva । mamāra rākṣasaṁ rūpaṁ bhūyaḥ kr̥tvā vibhīṣaṇam ॥

ददर्शाथ ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम् । किरातवेषप्रच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहा । तमब्रवीत्प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव ॥

dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṁ kāñcanaprabham । kirātaveṣapracchannaṁ strīsahāyam amitrahā । tam abravīt prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasann iva ॥

को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतः । न त्वमस्मिन्वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ ॥

ko bhavān aṭate śūnye vane strīgaṇasaṁvr̥taḥ । na tvam asmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha ॥

किमर्थं च त्वया विद्धो मृगोऽयं मत्परिग्रहः । मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः ॥

kimarthaṁ ca tvayā viddho mr̥go ’yaṁ matparigrahaḥ । mayābhipannaḥ pūrvaṁ hi rākṣaso ’yam ihāgataḥ ॥

कामात्परिभवाद्वापि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे । न ह्येष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि । तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात्पर्वताश्रय ॥

kāmāt paribhavād vāpi na me jīvan vimokṣyase । na hy eṣa mr̥gayādharmo yas tvayādya kr̥to mayi । tena tvāṁ bhraṁśayiṣyāmi jīvitāt parvatāśraya ॥

इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव । उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम् ॥

ity uktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasann iva । uvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṁ savyasācinam ॥

ममैवायं लक्ष्यभूतः पूर्वमेव परिग्रहः । ममैव च प्रहारेण जीविताद्व्यवरोपितः ॥

mamaivāyaṁ lakṣyabhūtaḥ pūrvam eva parigrahaḥ । mamaiva ca prahāreṇa jīvitād vyavaropitaḥ ॥

दोषान्स्वान्नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितः । अभिषक्तोऽस्मि मन्दात्मन्न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥

doṣān svān nārhase ’nyasmai vaktuṁ svabaladarpitaḥ । abhiṣakto ’smi mandātman na me jīvan vimokṣyase ॥

स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव । घटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान् ॥

sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakān aśanīn iva । ghaṭasva parayā śaktyā muñca tvam api sāyakān ॥

ततस्तौ तत्र संरब्धौ गर्जमानौ मुहुर्मुहुः । शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम् ॥

tatas tau tatra saṁrabdhau garjamānau muhur muhuḥ । śarair āśīviṣākārais tatakṣāte parasparam ॥

ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत् । तत्प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः ॥

tato ’rjunaḥ śaravarṣaṁ kirāte samavāsr̥jat । tat prasannena manasā pratijagrāha śaṁkaraḥ ॥

मुहूर्तं शरवर्षं तत्प्रतिगृह्य पिनाकधृक् । अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

muhūrtaṁ śaravarṣaṁ tat pratigr̥hya pinākadhr̥k । akṣatena śarīreṇa tasthau girir ivācalaḥ ॥

स दृष्ट्वा बाणवर्षं तन्मोघीभूतं धनंजयः । परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥

sa dr̥ṣṭvā bāṇavarṣaṁ tan moghībhūtaṁ dhanaṁjayaḥ । paramaṁ vismayaṁ cakre sādhu sādhv iti cābravīt ॥

अहोऽयं सुकुमाराङ्गो हिमवच्छिखरालयः । गाण्डीवमुक्तान्नाराचान्प्रतिगृह्णात्यविह्वलः ॥

aho ’yaṁ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥ । gāṇḍīvamuktān nārācān pratigr̥hṇāty avihvalaḥ ॥

कोऽयं देवो भवेत्साक्षाद्रुद्रो यक्षः सुरेश्वरः । विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः ॥

ko ’yaṁ devo bhavet sākṣād rudro yakṣaḥ sureśvaraḥ । vidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṁ samāgamaḥ ॥

न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः । शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम् ॥

na hi madbāṇajālānām utsr̥ṣṭānāṁ sahasraśaḥ । śakto ’nyaḥ sahituṁ vegam r̥te devaṁ pinākinam ॥

देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः । अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥

devo vā yadi vā yakṣo rudrād anyo vyavasthitaḥ । aham enaṁ śarais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam ॥

ततो हृष्टमना जिष्णुर्नाराचान्मर्मभेदिनः । व्यसृजच्छतधा राजन्मयूखानिव भास्करः ॥

tato hr̥ṣṭamanā jiṣṇur nārācān marmabhedinaḥ । vyasr̥jac chatadhā rājan mayūkhān iva bhāskaraḥ ॥

तान्प्रसन्नेन मनसा भगवाँल्लोकभावनः । शूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छिलावर्षमिवाचलः ॥

tān prasannena manasā bhagavām̐l lokabhāvanaḥ । śūlapāṇiḥ pratyagr̥hṇāc chilāvarṣam ivācalaḥ ॥

क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फल्गुनस्तदा । वित्रासं च जगामाथ तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम् ॥

kṣaṇena kṣīṇabāṇo ’tha saṁvr̥ttaḥ phalgunas tadā । vitrāsaṁ ca jagāmātha taṁ dr̥ṣṭvā śarasaṁkṣayam ॥

चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम् । पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे ॥

cintayām āsa jiṣṇus tu bhagavantaṁ hutāśanam । purastād akṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave ॥

किं नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताः । अयं च पुरुषः कोऽपि बाणान्ग्रसति सर्वशः ॥

kiṁ nu mokṣyāmi dhanuṣā yan me bāṇāḥ kṣayaṁ gatāḥ । ayaṁ ca puruṣaḥ ko ’pi bāṇān grasati sarvaśaḥ ॥

अहमेनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम् । नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति ॥

aham enaṁ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaram । nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṁ prati ॥

संप्रायुध्यद्धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा । तदप्यस्य धनुर्दिव्यं जग्रास गिरिगोचरः ॥

saṁprāyudhyad dhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahā । tad apy asya dhanur divyaṁ jagrāsa girigocaraḥ ॥

ततोऽर्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठत । युद्धस्यान्तमभीप्सन्वै वेगेनाभिजगाम तम् ॥

tato ’rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇir atiṣṭhata । yuddhasyāntam abhīpsan vai vegenābhijagāma tam ॥

तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि । मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः । तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः ॥

tasya mūrdhni śitaṁ khaḍgam asaktaṁ parvateṣv api । mumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥ । tasya mūrdhānam āsādya paphālāsivaro hi saḥ ॥

ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामास फल्गुनः । यथा वृक्षान्महाकायः प्रत्यगृह्णादथो शिलाः ॥

tato vr̥kṣaiḥ śilābhiś ca yodhayām āsa phalgunaḥ । yathā vr̥kṣān mahākāyaḥ pratyagr̥hṇād atho śilāḥ ॥

किरातरूपी भगवांस्ततः पार्थो महाबलः । मुष्टिभिर्वज्रसंस्पर्शैर्धूममुत्पादयन्मुखे । प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि ॥

kirātarūpī bhagavāṁs tataḥ pārtho mahābalaḥ । muṣṭibhir vajrasaṁsparśair dhūmam utpādayan mukhe । prajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi ॥

ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैः । किरातरूपी भगवानर्दयामास फल्गुनम् ॥

tataḥ śakrāśanisamair muṣṭibhir bhr̥śadāruṇaiḥ । kirātarūpī bhagavān ardayām āsa phalgunam ॥

ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समजायत । पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः ॥

tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata । pāṇḍavasya ca muṣṭīnāṁ kirātasya ca yudhyataḥ ॥

सुमुहूर्तं महद्युद्धमासीत्तल्लोमहर्षणम् । भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव ॥

sumuhūrtaṁ mahad yuddham āsīt tal lomaharṣaṇam । bhujaprahārasaṁyuktaṁ vr̥travāsavayor iva ॥

जहाराथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली । पाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बलात् ॥

jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātam urasā balī । pāṇḍavaṁ ca viceṣṭantaṁ kirāto ’py ahanad balāt ॥

तयोर्भुजविनिष्पेषात्संघर्षेणोरसोस्तथा । समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान् ॥

tayor bhujaviniṣpeṣāt saṁgharṣeṇorasos tathā । samajāyata gātreṣu pāvako ’ṅgāradhūmavān ॥

तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम् । तेजसा व्याक्रमद्रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन् ॥

tata enaṁ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam । tejasā vyākramad roṣāc cetas tasya vimohayan ॥

ततो निपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौ । फल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत ॥

tato nipīḍitair gātraiḥ piṇḍīkr̥ta ivābabhau । phalguno gātrasaṁruddho devadevena bhārata ॥

निरुच्छ्वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मना । ततः पपात संमूढस्ततः प्रीतोऽभवद्भवः ॥

nirucchvāso ’bhavac caiva saṁniruddho mahātmanā । tataḥ papāta saṁmūḍhas tataḥ prīto ’bhavad bhavaḥ ॥

भगवानुवाच । भो भो फल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते । शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः ॥

bhagavān uvāca । bho bho phalguna tuṣṭo ’smi karmaṇāpratimena te । śauryeṇānena dhr̥tyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ ॥

समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ । प्रीतस्तेऽहं महाबाहो पश्य मां पुरुषर्षभ ॥

samaṁ tejaś ca vīryaṁ ca mamādya tava cānagha । prītas te ’haṁ mahābāho paśya māṁ puruṣarṣabha ॥

ददानि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान् । विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान्दिवौकसः ॥

dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvar̥ṣir bhavān । vijeṣyasi raṇe śatrūn api sarvān divaukasaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततो देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम् । ददर्श फल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato devaṁ mahādevaṁ giriśaṁ śūlapāṇinam । dadarśa phalgunas tatra saha devyā mahādyutim ॥

स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च । प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः ॥

sa jānubhyāṁ mahīṁ gatvā śirasā praṇipatya ca । prasādayām āsa haraṁ pārthaḥ parapuraṁjayaḥ ॥

अर्जुन उवाच । कपर्दिन्सर्वभूतेश भगनेत्रनिपातन । व्यतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हसि शंकर ॥

arjuna uvāca । kapardin sarvabhūteśa bhaganetranipātana । vyatikramaṁ me bhagavan kṣantum arhasi śaṁkara ॥

भवगद्दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तोऽस्मीमं महागिरिम् । दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम् ॥

bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto ’smīmaṁ mahāgirim । dayitaṁ tava deveśa tāpasālayam uttamam ॥

प्रसादये त्वां भगवन्सर्वभूतनमस्कृत । न मे स्यादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात् ॥

prasādaye tvāṁ bhagavan sarvabhūtanamaskr̥ta । na me syād aparādho ’yaṁ mahādevātisāhasāt ॥

कृतो मया यदज्ञानाद्विमर्दोऽयं त्वया सह । शरणं संप्रपन्नाय तत्क्षमस्वाद्य शंकर ॥

kr̥to mayā yad ajñānād vimardo ’yaṁ tvayā saha । śaraṇaṁ saṁprapannāya tat kṣamasvādya śaṁkara ॥

वैशंपायन उवाच । तमुवाच महातेजाः प्रहस्य वृषभध्वजः । प्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फल्गुनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tam uvāca mahātejāḥ prahasya vr̥ṣabhadhvajaḥ । pragr̥hya ruciraṁ bāhuṁ kṣāntam ity eva phalgunam ॥