Adhyāya 39

जनमेजय उवाच । भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः । विस्तरेण कथामेतां यथास्त्राण्युपलब्धवान् ॥

janamejaya uvāca । bhagavañ śrotum icchāmi pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ । vistareṇa kathām etāṁ yathāstrāṇy upalabdhavān ॥

कथं स पुरुषव्याघ्रो दीर्घबाहुर्धनंजयः । वनं प्रविष्टस्तेजस्वी निर्मनुष्यमभीतवत् ॥

kathaṁ sa puruṣavyāghro dīrghabāhur dhanaṁjayaḥ । vanaṁ praviṣṭas tejasvī nirmanuṣyam abhītavat ॥

किं च तेन कृतं तत्र वसता ब्रह्मवित्तम । कथं च भगवान्स्थाणुर्देवराजश्च तोषितः ॥

kiṁ ca tena kr̥taṁ tatra vasatā brahmavittama । kathaṁ ca bhagavān sthāṇur devarājaś ca toṣitaḥ ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । त्वं हि सर्वज्ञ दिव्यं च मानुषं चैव वेत्थ ह ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tvatprasādād dvijottama । tvaṁ hi sarvajña divyaṁ ca mānuṣaṁ caiva vettha ha ॥

अत्यद्भुतं महाप्राज्ञ रोमहर्षणमर्जुनः । भवेन सह संग्रामं चकाराप्रतिमं किल । पुरा प्रहरतां श्रेष्ठः संग्रामेष्वपराजितः ॥

atyadbhutaṁ mahāprājña romaharṣaṇam arjunaḥ । bhavena saha saṁgrāmaṁ cakārāpratimaṁ kila । purā praharatāṁ śreṣṭhaḥ saṁgrāmeṣv aparājitaḥ ॥

यच्छ्रुत्वा नरसिंहानां दैन्यहर्षातिविस्मयात् । शूराणामपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे ॥

yac chrutvā narasiṁhānāṁ dainyaharṣātivismayāt । śūrāṇām api pārthānāṁ hr̥dayāni cakampire ॥

यद्यच्च कृतवानन्यत्पार्थस्तदखिलं वद । न ह्यस्य निन्दितं जिष्णोः सुसूक्ष्ममपि लक्षये । चरितं तस्य शूरस्य तन्मे सर्वं प्रकीर्तय ॥

yad yac ca kr̥tavān anyat pārthas tad akhilaṁ vada । na hy asya ninditaṁ jiṣṇoḥ susūkṣmam api lakṣaye । caritaṁ tasya śūrasya tan me sarvaṁ prakīrtaya ॥

वैशंपायन उवाच । कथयिष्यामि ते तात कथामेतां महात्मनः । दिव्यां कौरवशार्दूल महतीमद्भुतोपमाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kathayiṣyāmi te tāta kathām etāṁ mahātmanaḥ । divyāṁ kauravaśārdūla mahatīm adbhutopamām ॥

गात्रसंस्पर्शसंबन्धं त्र्यम्बकेण सहानघ । पार्थस्य देवदेवेन शृणु सम्यक्समागमम् ॥

gātrasaṁsparśasaṁbandhaṁ tryambakeṇa sahānagha । pārthasya devadevena śr̥ṇu samyak samāgamam ॥

युधिष्ठिरनियोगात्स जगामामितविक्रमः । शक्रं सुरेश्वरं द्रष्टुं देवदेवं च शंकरम् ॥

yudhiṣṭhiraniyogāt sa jagāmāmitavikramaḥ । śakraṁ sureśvaraṁ draṣṭuṁ devadevaṁ ca śaṁkaram ॥

दिव्यं तद्धनुरादाय खड्गं च पुरुषर्षभः । महाबलो महाबाहुरर्जुनः कार्यसिद्धये । दिशं ह्युदीचीं कौरव्यो हिमवच्छिखरं प्रति ॥

divyaṁ tad dhanur ādāya khaḍgaṁ ca puruṣarṣabhaḥ । mahābalo mahābāhur arjunaḥ kāryasiddhaye । diśaṁ hy udīcīṁ kauravyo himavacchikharaṁ prati ॥

ऐन्द्रिः स्थिरमना राजन्सर्वलोकमहारथः । त्वरया परया युक्तस्तपसे धृतनिश्चयः । वनं कण्टकितं घोरमेक एवान्वपद्यत ॥

aindriḥ sthiramanā rājan sarvalokamahārathaḥ । tvarayā parayā yuktas tapase dhr̥taniścayaḥ । vanaṁ kaṇṭakitaṁ ghoram eka evānvapadyata ॥

नानापुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम् । नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ॥

nānāpuṣpaphalopetaṁ nānāpakṣiniṣevitam । nānāmr̥gagaṇākīrṇaṁ siddhacāraṇasevitam ॥

ततः प्रयाते कौन्तेये वनं मानुषवर्जितम् । शङ्खानां पटहानां च शब्दः समभवद्दिवि ॥

tataḥ prayāte kaunteye vanaṁ mānuṣavarjitam । śaṅkhānāṁ paṭahānāṁ ca śabdaḥ samabhavad divi ॥

पुष्पवर्षं च सुमहन्निपपात महीतले । मेघजालं च विततं छादयामास सर्वतः ॥

puṣpavarṣaṁ ca sumahan nipapāta mahītale । meghajālaṁ ca vitataṁ chādayām āsa sarvataḥ ॥

अतीत्य वनदुर्गाणि संनिकर्षे महागिरेः । शुशुभे हिमवत्पृष्ठे वसमानोऽर्जुनस्तदा ॥

atītya vanadurgāṇi saṁnikarṣe mahāgireḥ । śuśubhe himavatpr̥ṣṭhe vasamāno ’rjunas tadā ॥

तत्रापश्यद्द्रुमान्फुल्लान्विहगैर्वल्गु नादितान् । नदीश्च बहुलावर्ता नीलवैडूर्यसंनिभाः ॥

tatrāpaśyad drumān phullān vihagair valgu nāditān । nadīś ca bahulāvartā nīlavaiḍūryasaṁnibhāḥ ॥

हंसकारण्डवोद्गीताः सारसाभिरुतास्तथा । पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौञ्चबर्हिणनादिताः ॥

haṁsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutās tathā । puṁskokilarutāś caiva krauñcabarhiṇanāditāḥ ॥

मनोहरवनोपेतास्तस्मिन्नतिरथोऽर्जुनः । पुण्यशीतामलजलाः पश्यन्प्रीतमनाभवत् ॥

manoharavanopetās tasminn atiratho ’rjunaḥ । puṇyaśītāmalajalāḥ paśyan prītamanābhavat ॥

रमणीये वनोद्देशे रममाणोऽर्जुनस्तदा । तपस्युग्रे वर्तमान उग्रतेजा महामनाः ॥

ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo ’rjunas tadā । tapasy ugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ ॥

दर्भचीरं निवस्याथ दण्डाजिनविभूषितः । पूर्णे पूर्णे त्रिरात्रे तु मासमेकं फलाशनः । द्विगुणेनैव कालेन द्वितीयं मासमत्यगात् ॥

darbhacīraṁ nivasyātha daṇḍājinavibhūṣitaḥ । pūrṇe pūrṇe trirātre tu māsam ekaṁ phalāśanaḥ । dviguṇenaiva kālena dvitīyaṁ māsam atyagāt ॥

तृतीयमपि मासं स पक्षेणाहारमाचरन् । शीर्णं च पतितं भूमौ पर्णं समुपयुक्तवान् ॥

tr̥tīyam api māsaṁ sa pakṣeṇāhāram ācaran । śīrṇaṁ ca patitaṁ bhūmau parṇaṁ samupayuktavān ॥

चतुर्थे त्वथ संप्राप्ते मासि पूर्णे ततः परम् । वायुभक्षो महाबाहुरभवत्पाण्डुनन्दनः । ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥

caturthe tv atha saṁprāpte māsi pūrṇe tataḥ param । vāyubhakṣo mahābāhur abhavat pāṇḍunandanaḥ । ūrdhvabāhur nirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ ॥

सदोपस्पर्शनाच्चास्य बभूवुरमितौजसः । विद्युदम्भोरुहनिभा जटास्तस्य महात्मनः ॥

sadopasparśanāc cāsya babhūvur amitaujasaḥ । vidyudambhoruhanibhā jaṭās tasya mahātmanaḥ ॥

ततो महर्षयः सर्वे जग्मुर्देवं पिनाकिनम् । शितिकण्ठं महाभागं प्रणिपत्य प्रसाद्य च । सर्वे निवेदयामासुः कर्म तत्फल्गुनस्य ह ॥

tato maharṣayaḥ sarve jagmur devaṁ pinākinam । śitikaṇṭhaṁ mahābhāgaṁ praṇipatya prasādya ca । sarve nivedayām āsuḥ karma tat phalgunasya ha ॥

एष पार्थो महातेजा हिमवत्पृष्ठमाश्रितः । उग्रे तपसि दुष्पारे स्थितो धूमाययन्दिशः ॥

eṣa pārtho mahātejā himavatpr̥ṣṭham āśritaḥ । ugre tapasi duṣpāre sthito dhūmāyayan diśaḥ ॥

तस्य देवेश न वयं विद्मः सर्वे चिकीर्षितम् । संतापयति नः सर्वानसौ साधु निवार्यताम् ॥

tasya deveśa na vayaṁ vidmaḥ sarve cikīrṣitam । saṁtāpayati naḥ sarvān asau sādhu nivāryatām ॥

महेश्वर उवाच । शीघ्रं गच्छत संहृष्टा यथागतमतन्द्रिताः । अहमस्य विजानामि संकल्पं मनसि स्थितम् ॥

maheśvara uvāca । śīghraṁ gacchata saṁhr̥ṣṭā yathāgatam atandritāḥ । aham asya vijānāmi saṁkalpaṁ manasi sthitam ॥

नास्य स्वर्गस्पृहा काचिन्नैश्वर्यस्य न चायुषः । यत्त्वस्य काङ्क्षितं सर्वं तत्करिष्येऽहमद्य वै ॥

nāsya svargaspr̥hā kā cin naiśvaryasya na cāyuṣaḥ । yat tv asya kāṅkṣitaṁ sarvaṁ tat kariṣye ’ham adya vai ॥

वैशंपायन उवाच । ते श्रुत्व शर्ववचनमृषयः सत्यवादिनः । प्रहृष्टमनसो जग्मुर्यथास्वं पुनराश्रमान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । te śrutva śarvavacanam r̥ṣayaḥ satyavādinaḥ । prahr̥ṣṭamanaso jagmur yathāsvaṁ punar āśramān ॥