Adhyāya 38

वैशंपायन उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः । संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kasya cit tv atha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । saṁsmr̥tya munisaṁdeśam idaṁ vacanam abravīt ॥

विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं भरतर्षभम् । सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन् ॥

vivikte viditaprajñam arjunaṁ bharatarṣabham । sāntvapūrvaṁ smitaṁ kr̥tvā pāṇinā parisaṁspr̥śan ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः । धनंजयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह ॥

sa muhūrtam iva dhyātvā vanavāsam ariṁdamaḥ । dhanaṁjayaṁ dharmarājo rahasīdam uvāca ha ॥

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत । धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः ॥

bhīṣme droṇe kr̥pe karṇe droṇaputre ca bhārata । dhanurvedaś catuṣpāda eteṣv adya pratiṣṭhitaḥ ॥

ब्राह्मं दैवमासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम् । सर्वास्त्राणां प्रयोगं च तेऽभिजानन्ति कृत्स्नशः ॥

brāhmaṁ daivam āsuraṁ ca saprayogacikitsitam । sarvāstrāṇāṁ prayogaṁ ca te ’bhijānanti kr̥tsnaśaḥ ॥

ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः । संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते ॥

te sarve dhr̥tarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ । saṁvibhaktāś ca tuṣṭāś ca guruvat teṣu vartate ॥

सर्वयोधेषु चैवास्य सदा वृत्तिरनुत्तमा । शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः ॥

sarvayodheṣu caivāsya sadā vr̥ttir anuttamā । śaktiṁ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ ॥

अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा । त्वयि व्यपाश्रयोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः । तत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम ॥

adya ceyaṁ mahī kr̥tsnā duryodhanavaśānugā । tvayi vyapāśrayo ’smākaṁ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ । tatra kr̥tyaṁ prapaśyāmi prāptakālam ariṁdama ॥

कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया । तया प्रयुक्तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते । तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः ॥

kr̥ṣṇadvaipāyanāt tāta gr̥hītopaniṣan mayā । tayā prayuktayā samyag jagat sarvaṁ prakāśate । tena tvaṁ brahmaṇā tāta saṁyuktaḥ susamāhitaḥ ॥

देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय । तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ ॥

devatānāṁ yathākālaṁ prasādaṁ pratipālaya । tapasā yojayātmānam ugreṇa bharatarṣabha ॥

धनुष्मान्कवची खड्गी मुनिः सारसमन्वितः । न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् । इन्द्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय ॥

dhanuṣmān kavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ । na kasya cid dadan mārgaṁ gaccha tātottarāṁ diśam । indre hy astrāṇi divyāni samastāni dhanaṁjaya ॥

वृत्राद्भीतैस्तदा देवैर्बलमिन्द्रे समर्पितम् । तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥

vr̥trād bhītais tadā devair balam indre samarpitam । tāny ekasthāni sarvāṇi tatas tvaṁ pratipatsyase ॥

शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति । दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम् ॥

śakram eva prapadyasva sa te ’strāṇi pradāsyati । dīkṣito ’dyaiva gaccha tvaṁ draṣṭuṁ devaṁ puraṁdaram ॥

एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः । दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम् । अनुजज्ञे ततो वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः ॥

evam uktvā dharmarājas tam adhyāpayata prabhuḥ । dīkṣitaṁ vidhinā tena yatavākkāyamānasam । anujajñe tato vīraṁ bhrātā bhrātaram agrajaḥ ॥

निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुं देवं पुरंदरम् । धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥

nideśād dharmarājasya draṣṭuṁ devaṁ puraṁdaram । dhanur gāṇḍīvam ādāya tathākṣayyau maheṣudhī ॥

कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । हुत्वाग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्ति वाच्य महाभुजः ॥

kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān । hutvāgniṁ brāhmaṇān niṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ ॥

प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः । वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुदीक्ष्य च ॥

prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragr̥hītaśarāsanaḥ । vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṁ niḥśvasyordhvam udīkṣya ca ॥

तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् । अब्रुवन्ब्राह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च । क्षिप्रं प्राप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि ॥

taṁ dr̥ṣṭvā tatra kaunteyaṁ pragr̥hītaśarāsanam । abruvan brāhmaṇāḥ siddhā bhūtāny antarhitāni ca । kṣipraṁ prāpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi ॥

तं सिंहमिव गच्छन्तं शालस्कन्धोरुमर्जुनम् । मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमब्रवीत् ॥

taṁ siṁham iva gacchantaṁ śālaskandhorum arjunam । manāṁsy ādāya sarveṣāṁ kr̥ṣṇā vacanam abravīt ॥

यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनंजय । तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि ॥

yat te kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṁjaya । tat te ’stu sarvaṁ kaunteya yathā ca svayam icchasi ॥

मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्नुयात् । ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां युद्धे न जीविका ॥

māsmākaṁ kṣatriyakule janma kaś cid avāpnuyāt । brāhmaṇebhyo namo nityaṁ yeṣāṁ yuddhe na jīvikā ॥

नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे । रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः ॥

nūnaṁ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare । raṁsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ ॥

नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते । तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि ॥

naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite । tuṣṭir buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini ॥

त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते । जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च । आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव ॥

tvayi naḥ pārtha sarveṣāṁ sukhaduḥkhe samāhite । jīvitaṁ maraṇaṁ caiva rājyam aiśvaryam eva ca । āpr̥ṣṭo me ’si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava ॥

नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्यनामयम् । स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत । दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिनः ॥

namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hy anāmayam । svasti te ’stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhārata । divyebhyaś caiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ ॥

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः । प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः ॥

tataḥ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā bhrātr̥̄n dhaumyaṁ ca pāṇḍavaḥ । prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragr̥hya ruciraṁ dhanuḥ ॥

तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः । युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः ॥

tasya mārgād apākrāman sarvabhūtāni gacchataḥ । yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ ॥

सोऽगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः । मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः ॥

so ’gacchat parvataṁ puṇyam ekāhnaiva mahāmanāḥ । manojavagatir bhūtvā yogayukto yathānilaḥ ॥

हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च । अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः ॥

himavantam atikramya gandhamādanam eva ca । atyakrāmat sa durgāṇi divārātram atandritaḥ ॥

इन्द्रकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनंजयः । अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा ॥

indrakīlaṁ samāsādya tato ’tiṣṭhad dhanaṁjayaḥ । antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā ॥

ततोऽपश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् । ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम् ॥

tato ’paśyat savyasācī vr̥kṣamūle tapasvinam । brāhmyā śriyā dīpyamānaṁ piṅgalaṁ jaṭilaṁ kr̥śam ॥

सोऽब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा महातपाः । कस्त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी । निबद्धासितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥

so ’bravīd arjunaṁ tatra sthitaṁ dr̥ṣṭvā mahātapāḥ । kas tvaṁ tāteha saṁprāpto dhanuṣmān kavacī śarī । nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ ॥

नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामयमालयः । विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ॥

neha śastreṇa kartavyaṁ śāntānām ayam ālayaḥ । vinītakrodhaharṣāṇāṁ brāhmaṇānāṁ tapasvinām ॥

नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामेण कर्हिचित् । निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ॥

nehāsti dhanuṣā kāryaṁ na saṁgrāmeṇa karhi cit । nikṣipaitad dhanus tāta prāpto ’si paramāṁ gatim ॥

इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम् । तथा वाचमथाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत् । न चैनं चालयामास धैर्यात्सुदृढनिश्चयम् ॥

ity anantaujasaṁ vīraṁ yathā cānyaṁ pr̥thagjanam । tathā vācam athābhīkṣṇaṁ brāhmaṇo ’rjunam abravīt । na cainaṁ cālayām āsa dhairyāt sudr̥ḍhaniścayam ॥

तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव । वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन ॥

tam uvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasann iva । varaṁ vr̥ṇīṣva bhadraṁ te śakro ’ham arisūdana ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः ॥

evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṁ dhanaṁjayaḥ । prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ ॥

ईप्सितो ह्येष मे कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे । त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम् ॥

īpsito hy eṣa me kāmo varaṁ cainaṁ prayaccha me । tvatto ’dya bhagavann astraṁ kr̥tsnam icchāmi veditum ॥

प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव । इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय । कामान्वृणीष्व लोकांश्च प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ॥

pratyuvāca mahendras taṁ prītātmā prahasann iva । iha prāptasya kiṁ kāryam astrais tava dhanaṁjaya । kāmān vr̥ṇīṣva lokāṁś ca prāpto ’si paramāṁ gatim ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः । न लोकान्न पुनः कामान्न देवत्वं कुतः सुखम् ॥

evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṁ dhanaṁjayaḥ । na lokān na punaḥ kāmān na devatvaṁ kutaḥ sukham ॥

न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप । भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च । अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः ॥

na ca sarvāmaraiśvaryaṁ kāmaye tridaśādhipa । bhrātr̥̄ṁs tān vipine tyaktvā vairam apratiyātya ca । akīrtiṁ sarvalokeṣu gaccheyaṁ śāśvatīḥ samāḥ ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् । सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः ॥

evam uktaḥ pratyuvāca vr̥trahā pāṇḍunandanam । sāntvayañ ślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskr̥taḥ ॥

यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् । तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥

yadā drakṣyasi bhūteśaṁ tryakṣaṁ śūladharaṁ śivam । tadā dātāsmi te tāta divyāny astrāṇi sarvaśaḥ ॥

क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः । दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि ॥

kriyatāṁ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ । darśanāt tasya kaunteya saṁsiddhaḥ svargam eṣyasi ॥

इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं ततः । अर्जुनोऽप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः ॥

ity uktvā phalgunaṁ śakro jagāmādarśanaṁ tataḥ । arjuno ’py atha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ ॥