Adhyāya 37

वैशंपायन उवाच । भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṁpradadhyau paraṁtapaḥ ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् । भीमसेनमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥

sa muhūrtam iva dhyātvā viniścityetikr̥tyatām । bhīmasenam idaṁ vākyam apadāntaram abravīt ॥

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । इदमन्यत्समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ॥

evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata । idam anyat samādhatsva vākyaṁ me vākyakovida ॥

महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् । आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ॥

mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt । ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata ॥

सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते । सिध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ॥

sumantrite suvikrānte sukr̥te suvicārite । sidhyanty arthā mahābāho daivaṁ cātra pradakṣiṇam ॥

त्वं तु केवलचापल्याद्बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम् । आरब्धव्यमिदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे ॥

tvaṁ tu kevalacāpalyād baladarpocchritaḥ svayam । ārabdhavyam idaṁ karma manyase śr̥ṇu tatra me ॥

भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसंधश्च वीर्यवान् । भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ॥

bhūriśravāḥ śalaś caiva jalasaṁdhaś ca vīryavān । bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca droṇaputraś ca vīryavān ॥

धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः । सर्व एव कृतास्त्राश्च सततं चाततायिनः ॥

dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ । sarva eva kr̥tāstrāś ca satataṁ cātatāyinaḥ ॥

राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः । संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम् ॥

rājānaḥ pārthivāś caiva ye ’smābhir upatāpitāḥ । saṁśritāḥ kauravaṁ pakṣaṁ jātasnehāś ca sāṁpratam ॥

दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मासु भारत । पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ॥

duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata । pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe ॥

सर्वे कौरवसैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः । संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः ॥

sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ । saṁvibhaktā hi mātrābhir bhogair api ca sarvaśaḥ ॥

दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः । प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः ॥

duryodhanena te vīrā mānitāś ca viśeṣataḥ । prāṇāṁs tyakṣyanti saṁgrāme iti me niścitā matiḥ ॥

समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च । द्रोणस्य च महाबाहो कृपस्य च महात्मनः ॥

samā yady api bhīṣmasya vr̥ttir asmāsu teṣu ca । droṇasya ca mahābāho kr̥pasya ca mahātmanaḥ ॥

अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः । तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ॥

avaśyaṁ rājapiṇḍas tair nirveśya iti me matiḥ । tasmāt tyakṣyanti saṁgrāme prāṇān api sudustyajān ॥

सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः । अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः ॥

sarve divyāstravidvāṁsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ । ajeyāś ceti me buddhir api devaiḥ savāsavaiḥ ॥

अमर्षी नित्यसंहृष्टस्तत्र कर्णो महारथः । सर्वास्त्रविदनाधृष्य अभेद्यकवचावृतः ॥

amarṣī nityasaṁhr̥ṣṭas tatra karṇo mahārathaḥ । sarvāstravid anādhr̥ṣya abhedyakavacāvr̥taḥ ॥

अनिर्जित्य रणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान् । अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया ॥

anirjitya raṇe sarvān etān puruṣasattamān । aśakyo hy asahāyena hantuṁ duryodhanas tvayā ॥

न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर । अति सर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ॥

na nidrām adhigacchāmi cintayāno vr̥kodara । ati sarvān dhanurgrāhān sūtaputrasya lāghavam ॥

एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः । बभूव विमनास्त्रस्तो न चैवोवाच किंचन ॥

etad vacanam ājñāya bhīmaseno ’tyamarṣaṇaḥ । babhūva vimanās trasto na caivovāca kiṁ cana ॥

तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः । आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ॥

tayoḥ saṁvadator evaṁ tadā pāṇḍavayor dvayoḥ । ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ॥

सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः । युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः ॥

so ’bhigamya yathānyāyaṁ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ । yudhiṣṭhiram idaṁ vākyam uvāca vadatāṁ varaḥ ॥

युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम् । मनीषया ततः क्षिप्रमागतोऽस्मि नरर्षभ ॥

yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hr̥di mānasam । manīṣayā tataḥ kṣipram āgato ’smi nararṣabha ॥

भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत । यत्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते ॥

bhīṣmād droṇāt kr̥pāt karṇād droṇaputrāc ca bhārata । yat te bhayam amitraghna hr̥di saṁparivartate ॥

तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना । तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय ॥

tat te ’haṁ nāśayiṣyāmi vidhidr̥ṣṭena hetunā । tac chrutvā dhr̥tim āsthāya karmaṇā pratipādaya ॥

तत एकान्तमुन्नीय पाराशर्यो युधिष्ठिरम् । अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः ॥

tata ekāntam unnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram । abravīd upapannārtham idaṁ vākyaviśāradaḥ ॥

श्रेयसस्ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम । येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनंजयः ॥

śreyasas te paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama । yenābhibhavitā śatrūn raṇe pārtho dhanaṁjayaḥ ॥

गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीमिव । विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते । यामवाप्य महाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति ॥

gr̥hāṇemāṁ mayā proktāṁ siddhiṁ mūrtimatīm iva । vidyāṁ pratismr̥tiṁ nāma prapannāya bravīmi te । yām avāpya mahābāhur arjunaḥ sādhayiṣyati ॥

अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु । वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव । शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ॥

astrahetor mahendraṁ ca rudraṁ caivābhigacchatu । varuṇaṁ ca dhaneśaṁ ca dharmarājaṁ ca pāṇḍava । śakto hy eṣa surān draṣṭuṁ tapasā vikrameṇa ca ॥

ऋषिरेष महातेजा नारायणसहायवान् । पुराणः शाश्वतो देवो विष्णोरंशः सनातनः ॥

r̥ṣir eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān । purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇor aṁśaḥ sanātanaḥ ॥

अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च । समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति ॥

astrāṇīndrāc ca rudrāc ca lokapālebhya eva ca । samādāya mahābāhur mahat karma kariṣyati ॥

वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम् । निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते ॥

vanād asmāc ca kaunteya vanam anyad vicintyatām । nivāsārthāya yad yuktaṁ bhaved vaḥ pr̥thivīpate ॥

एकत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् । तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः ॥

ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet । tāpasānāṁ ca śāntānāṁ bhaved udvegakārakaḥ ॥

मृगाणामुपयोगश्च वीरुदोषधिसंक्षयः । बिभर्षि हि बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान् ॥

mr̥gāṇām upayogaś ca vīrudoṣadhisaṁkṣayaḥ । bibharṣi hi bahūn viprān vedavedāṅgapāragān ॥

एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः । प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम् ॥

evam uktvā prapannāya śucaye bhagavān prabhuḥ । provāca yogatattvajño yogavidyām anuttamām ॥

धर्मराज्ञे तदा धीमान्व्यासः सत्यवतीसुतः । अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ॥

dharmarājñe tadā dhīmān vyāsaḥ satyavatīsutaḥ । anujñāya ca kaunteyaṁ tatraivāntaradhīyata ॥

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः । धारयामास मेधावी काले काले समभ्यसन् ॥

yudhiṣṭhiras tu dharmātmā tad brahma manasā yataḥ । dhārayām āsa medhāvī kāle kāle samabhyasan ॥

स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः । ययौ सरस्वतीतीरे काम्यकं नाम काननम् ॥

sa vyāsavākyamudito vanād dvaitavanāt tataḥ । yayau sarasvatītīre kāmyakaṁ nāma kānanam ॥

तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविदस्तथा । ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा ॥

tam anvayur mahārāja śikṣākṣaravidas tathā । brāhmaṇās tapasā yuktā devendram r̥ṣayo yathā ॥

ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभाः । न्यविशन्त महात्मानः सामात्याः सपदानुगाः ॥

tataḥ kāmyakam āsādya punas te bharatarṣabhāḥ । nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ ॥

तत्र ते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः । धनुर्वेदपरा वीराः शृण्वाना वेदमुत्तमम् ॥

tatra te nyavasan rājan kaṁ cit kālaṁ manasvinaḥ । dhanurvedaparā vīrāḥ śr̥ṇvānā vedam uttamam ॥

चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः । पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि ॥

caranto mr̥gayāṁ nityaṁ śuddhair bāṇair mr̥gārthinaḥ । pitr̥daivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi ॥