Adhyāya 36

भीमसेन उवाच । संधिं कृत्वैव कालेन अन्तकेन पतत्रिणा । अनन्तेनाप्रमेयेन स्रोतसा सर्वहारिणा ॥

bhīmasena uvāca । saṁdhiṁ kr̥tvaiva kālena antakena patatriṇā । anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā ॥

प्रत्यक्षं मन्यसे कालं मर्त्यः सन्कालबन्धनः । फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च ॥

pratyakṣaṁ manyase kālaṁ martyaḥ san kālabandhanaḥ । phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca ॥

निमेषादपि कौन्तेय यस्यायुरपचीयते । सूच्येवाञ्जनचूर्णस्य किमिति प्रतिपालयेत् ॥

nimeṣād api kaunteya yasyāyur apacīyate । sūcyevāñjanacūrṇasya kim iti pratipālayet ॥

यो नूनममितायुः स्यादथ वापि प्रमाणवित् । स कालं वै प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान् ॥

yo nūnam amitāyuḥ syād atha vāpi pramāṇavit । sa kālaṁ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān ॥

प्रतीक्षमाणान्कालो नः समा राजंस्त्रयोदश । आयुषोऽपचयं कृत्वा मरणायोपनेष्यति ॥

pratīkṣamāṇān kālo naḥ samā rājaṁs trayodaśa । āyuṣo ’pacayaṁ kr̥tvā maraṇāyopaneṣyati ॥

शरीरिणां हि मरणं शरीरे नित्यमाश्रितम् । प्रागेव मरणात्तस्माद्राज्यायैव घटामहे ॥

śarīriṇāṁ hi maraṇaṁ śarīre nityam āśritam । prāg eva maraṇāt tasmād rājyāyaiva ghaṭāmahe ॥

यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः । अयातयित्वा वैराणि सोऽवसीदति गौरिव ॥

yo na yāti prasaṁkhyānam aspaṣṭo bhūmivardhanaḥ । ayātayitvā vairāṇi so ’vasīdati gaur iva ॥

यो न यातयते वैरमल्पसत्त्वोद्यमः पुमान् । अफलं तस्य जन्माहं मन्ये दुर्जातजायिनः ॥

yo na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān । aphalaṁ tasya janmāhaṁ manye durjātajāyinaḥ ॥

हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिव । हत्वा द्विषन्तं संग्रामे भुक्त्वा बाह्वर्जितं वसु ॥

hairaṇyau bhavato bāhū śrutir bhavati pārthiva । hatvā dviṣantaṁ saṁgrāme bhuktvā bāhvarjitaṁ vasu ॥

हत्वा चेत्पुरुषो राजन्निकर्तारमरिंदम । अह्नाय नरकं गच्छेत्स्वर्गेणास्य स संमितः ॥

hatvā cet puruṣo rājan nikartāram ariṁdama । ahnāya narakaṁ gacchet svargeṇāsya sa saṁmitaḥ ॥

अमर्षजो हि संतापः पावकाद्दीप्तिमत्तरः । येनाहमभिसंतप्तो न नक्तं न दिवा शये ॥

amarṣajo hi saṁtāpaḥ pāvakād dīptimattaraḥ । yenāham abhisaṁtapto na naktaṁ na divā śaye ॥

अयं च पार्थो बीभत्सुर्वरिष्ठो ज्याविकर्षणे । आस्ते परमसंतप्तो नूनं सिंह इवाशये ॥

ayaṁ ca pārtho bībhatsur variṣṭho jyāvikarṣaṇe । āste paramasaṁtapto nūnaṁ siṁha ivāśaye ॥

योऽयमेकोऽभिमनुते सर्वाँल्लोके धनुर्भृतः । सोऽयमात्मजमूष्माणं महाहस्तीव यच्छति ॥

yo ’yam eko ’bhimanute sarvām̐l loke dhanurbhr̥taḥ । so ’yam ātmajam ūṣmāṇaṁ mahāhastīva yacchati ॥

नकुलः सहदेवश्च वृद्धा माता च वीरसूः । तवैव प्रियमिच्छन्त आसते जडमूकवत् ॥

nakulaḥ sahadevaś ca vr̥ddhā mātā ca vīrasūḥ । tavaiva priyam icchanta āsate jaḍamūkavat ॥

सर्वे ते प्रियमिच्छन्ति बान्धवाः सह सृञ्जयैः । अहमेकोऽभिसंतप्तो माता च प्रतिविन्ध्यतः ॥

sarve te priyam icchanti bāndhavāḥ saha sr̥ñjayaiḥ । aham eko ’bhisaṁtapto mātā ca prativindhyataḥ ॥

प्रियमेव तु सर्वेषां यद्ब्रवीम्युत किंचन । सर्वे ही व्यसनं प्राप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ॥

priyam eva tu sarveṣāṁ yad bravīmy uta kiṁ cana । sarve hī vyasanaṁ prāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ ॥

नेतः पापीयसी काचिदापद्राजन्भविष्यति । यन्नो नीचैरल्पबलै राज्यमाच्छिद्य भुज्यते ॥

netaḥ pāpīyasī kā cid āpad rājan bhaviṣyati । yan no nīcair alpabalai rājyam ācchidya bhujyate ॥

शीलदोषाद्घृणाविष्ट आनृशंस्यात्परंतप । क्लेशांस्तितिक्षसे राजन्नान्यः कश्चित्प्रशंसति ॥

śīladoṣād ghr̥ṇāviṣṭa ānr̥śaṁsyāt paraṁtapa । kleśāṁs titikṣase rājan nānyaḥ kaś cit praśaṁsati ॥

घृणी ब्राह्मणरूपोऽसि कथं क्षत्रे अजायथाः । अस्यां हि योनौ जायन्ते प्रायशः क्रूरबुद्धयः ॥

ghr̥ṇī brāhmaṇarūpo ’si kathaṁ kṣatre ajāyathāḥ । asyāṁ hi yonau jāyante prāyaśaḥ krūrabuddhayaḥ ॥

अश्रौषीस्त्वं राजधर्मान्यथा वै मनुरब्रवीत् । क्रूरान्निकृतिसंयुक्तान्विहितानशमात्मकान् ॥

aśrauṣīs tvaṁ rājadharmān yathā vai manur abravīt । krūrān nikr̥tisaṁyuktān vihitān aśamātmakān ॥

कर्तव्ये पुरुषव्याघ्र किमास्से पीठसर्पवत् । बुद्ध्या वीर्येण संयुक्तः श्रुतेनाभिजनेन च ॥

kartavye puruṣavyāghra kim āsse pīṭhasarpavat । buddhyā vīryeṇa saṁyuktaḥ śrutenābhijanena ca ॥

तृणानां मुष्टिनैकेन हिमवन्तं तु पर्वतम् । छन्नमिच्छसि कौन्तेय योऽस्मान्संवर्तुमिच्छसि ॥

tr̥ṇānāṁ muṣṭinaikena himavantaṁ tu parvatam । channam icchasi kaunteya yo ’smān saṁvartum icchasi ॥

अज्ञातचर्या गूढेन पृथिव्यां विश्रुतेन च । दिवीव पार्थ सूर्येण न शक्या चरितुं त्वया ॥

ajñātacaryā gūḍhena pr̥thivyāṁ viśrutena ca । divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṁ tvayā ॥

बृहच्छाल इवानूपे शाखापुष्पपलाशवान् । हस्ती श्वेत इवाज्ञातः कथं जिष्णुश्चरिष्यति ॥

br̥hacchāla ivānūpe śākhāpuṣpapalāśavān । hastī śveta ivājñātaḥ kathaṁ jiṣṇuś cariṣyati ॥

इमौ च सिंहसंकाशौ भ्रातरौ सहितौ शिशू । नकुलः सहदेवश्च कथं पार्थ चरिष्यतः ॥

imau ca siṁhasaṁkāśau bhrātarau sahitau śiśū । nakulaḥ sahadevaś ca kathaṁ pārtha cariṣyataḥ ॥

पुण्यकीर्ती राजपुत्री द्रौपदी वीरसूरियम् । विश्रुता कथमज्ञाता कृष्णा पार्थ चरिष्यति ॥

puṇyakīrtī rājaputrī draupadī vīrasūr iyam । viśrutā katham ajñātā kr̥ṣṇā pārtha cariṣyati ॥

मां चापि राजञ्जानन्ति आकुमारमिमाः प्रजाः । अज्ञातचर्यां पश्यामि मेरोरिव निगूहनम् ॥

māṁ cāpi rājañ jānanti ākumāram imāḥ prajāḥ । ajñātacaryāṁ paśyāmi meror iva nigūhanam ॥

तथैव बहवोऽस्माभी राष्ट्रेभ्यो विप्रवासिताः । राजानो राजपुत्राश्च धृतराष्ट्रमनुव्रताः ॥

tathaiva bahavo ’smābhī rāṣṭrebhyo vipravāsitāḥ । rājāno rājaputrāś ca dhr̥tarāṣṭram anuvratāḥ ॥

न हि तेऽप्युपशाम्यन्ति निकृतानां निराकृताः । अवश्यं तैर्निकर्तव्यमस्माकं तत्प्रियैषिभिः ॥

na hi te ’py upaśāmyanti nikr̥tānāṁ nirākr̥tāḥ । avaśyaṁ tair nikartavyam asmākaṁ tatpriyaiṣibhiḥ ॥

तेऽप्यस्मासु प्रयुञ्जीरन्प्रच्छन्नान्सुबहूञ्जनान् । आचक्षीरंश्च नो ज्ञात्वा तन्नः स्यात्सुमहद्भयम् ॥

te ’py asmāsu prayuñjīran pracchannān subahūñ janān । ācakṣīraṁś ca no jñātvā tan naḥ syāt sumahad bhayam ॥

अस्माभिरुषिताः सम्यग्वने मासास्त्रयोदश । परिमाणेन तान्पश्य तावतः परिवत्सरान् ॥

asmābhir uṣitāḥ samyag vane māsās trayodaśa । parimāṇena tān paśya tāvataḥ parivatsarān ॥

अस्ति मासः प्रतिनिधिर्यथा प्राहुर्मनीषिणः । पूतिकानिव सोमस्य तथेदं क्रियतामिति ॥

asti māsaḥ pratinidhir yathā prāhur manīṣiṇaḥ । pūtikān iva somasya tathedaṁ kriyatām iti ॥

अथ वानडुहे राजन्साधवे साधुवाहिने । सौहित्यदानादेकस्मादेनसः प्रतिमुच्यते ॥

atha vānaḍuhe rājan sādhave sādhuvāhine । sauhityadānād ekasmād enasaḥ pratimucyate ॥

तस्माच्छत्रुवधे राजन्क्रियतां निश्चयस्त्वया । क्षत्रियस्य तु सर्वस्य नान्यो धर्मोऽस्ति संयुगात् ॥

tasmāc chatruvadhe rājan kriyatāṁ niścayas tvayā । kṣatriyasya tu sarvasya nānyo dharmo ’sti saṁyugāt ॥