Adhyāya 35

युधिष्ठिर उवाच । असंशयं भारत सत्यमेत;द्यन्मा तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि । न त्वा विगर्हे प्रतिकूलमेत;न्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । asaṁśayaṁ bhārata satyam etad; yan mā tudan vākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi । na tvā vigarhe pratikūlam etan; mamānayād dhi vyasanaṁ va āgāt ॥

अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्ष;न्राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् । तन्मा शठः कितवः प्रत्यदेवी;त्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ॥

ahaṁ hy akṣān anvapadyaṁ jihīrṣan; rājyaṁ sarāṣṭraṁ dhr̥tarāṣṭrasya putrāt । tan mā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevīt; suyodhanārthaṁ subalasya putraḥ ॥

महामायः शकुनिः पार्वतीयः; सदा सभायां प्रवपन्नक्षपूगान् । अमायिनं मायया प्रत्यदेवी;त्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन ॥

mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṁ pravapann akṣapūgān । amāyinaṁ māyayā pratyadevīt; tato ’paśyaṁ vr̥jinaṁ bhīmasena ॥

अक्षान्हि दृष्ट्वा शकुनेर्यथाव;त्कामानुलोमानयुजो युजश्च । शक्यं नियन्तुमभविष्यदात्मा; मन्युस्तु हन्ति पुरुषस्य धैर्यम् ॥

akṣān hi dr̥ṣṭvā śakuner yathāvat; kāmānulomān ayujo yujaś ca । śakyaṁ niyantum abhaviṣyad ātmā; manyus tu hanti puruṣasya dhairyam ॥

यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण; मानेन वीर्येण च तात नद्धः । न ते वाचं भीमसेनाभ्यसूये; मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत् ॥

yantuṁ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ । na te vācaṁ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tad bhavitavyam āsīt ॥

स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो; न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन् । दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन; यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ॥

sa no rājā dhr̥tarāṣṭrasya putro; nyapātayad vyasane rājyam icchan । dāsyaṁ ca no ’gamayad bhīmasena; yatrābhavac charaṇaṁ draupadī naḥ ॥

त्वं चापि तद्वेत्थ धनंजयश्च; पुनर्द्यूतायागतानां सभां नः । यन्माब्रवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र; एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ॥

tvaṁ cāpi tad vettha dhanaṁjayaś ca; punardyūtāyāgatānāṁ sabhāṁ naḥ । yan mābravīd dhr̥tarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṁ bharatānāṁ samakṣam ॥

वने समा द्वादश राजपुत्र; यथाकामं विदितमजातशत्रो । अथापरं चाविदितं चरेथाः; सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मगूढः ॥

vane samā dvādaśa rājaputra; yathākāmaṁ viditam ajātaśatro । athāparaṁ cāviditaṁ carethāḥ; sarvaiḥ saha bhrātr̥bhiś chadmagūḍhaḥ ॥

त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्त;मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराः स्म । अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्ततस्त्वं; निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ ॥

tvāṁ cec chrutvā tāta tathā carantam; avabhotsyante bhāratānāṁ carāḥ sma । anyāṁś carethās tāvato ’bdāṁs tatas tvaṁ; niścitya tat pratijānīhi pārtha ॥

चरैश्चेन्नोऽविदितः कालमेतं; युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान् । ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह; तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ॥

caraiś cen no ’viditaḥ kālam etaṁ; yukto rājan mohayitvā madīyān । bravīmi satyaṁ kurusaṁsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ ॥

वयं चैवं भ्रातरः सर्व एव; त्वया जिताः कालमपास्य भोगान् । वसेम इत्याह पुरा स राजा; मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति ॥

vayaṁ caivaṁ bhrātaraḥ sarva eva; tvayā jitāḥ kālam apāsya bhogān । vasema ity āha purā sa rājā; madhye kurūṇāṁ sa mayoktas tatheti ॥

तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं; तस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश्च सर्वे । इत्थं च देशाननुसंचरामो; वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः ॥

tatra dyūtam abhavan no jaghanyaṁ; tasmiñ jitāḥ pravrajitāś ca sarve । itthaṁ ca deśān anusaṁcarāmo; vanāni kr̥cchrāṇi ca kr̥cchrarūpāḥ ॥

सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छ;न्भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत् । उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वा;न्ये चास्य केचिद्वशमन्वगच्छन् ॥

suyodhanaś cāpi na śāntim icchan; bhūyaḥ sa manyor vaśam anvagacchat । udyojayām āsa kurūṁś ca sarvān; ye cāsya ke cid vaśam anvagacchan ॥

तं संधिमास्थाय सतां सकाशे; को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः । आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो; यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशिष्यात् ॥

taṁ saṁdhim āsthāya satāṁ sakāśe; ko nāma jahyād iha rājyahetoḥ । āryasya manye maraṇād garīyo; yad dharmam utkramya mahīṁ praśiṣyāt ॥

तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो; यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः । बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन; किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत् ॥

tadaiva ced vīrakarmākariṣyo; yadā dyūte parighaṁ paryamr̥kṣaḥ । bāhū didhakṣan vāritaḥ phalgunena; kiṁ duṣkr̥taṁ bhīma tadābhaviṣyat ॥

प्रागेव चैवं समयक्रियायाः; किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः । प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्य पश्चा;त्किं मामिदानीमतिवेलमात्थ ॥

prāg eva caivaṁ samayakriyāyāḥ; kiṁ nābravīḥ pauruṣam āvidānaḥ । prāptaṁ tu kālaṁ tv abhipadya paścāt; kiṁ mām idānīm ativelam āttha ॥

भूयोऽपि दुःखं मम भीमसेन; दूये विषस्येव रसं विदित्वा । यद्याज्ञसेनीं परिकृष्यमाणां; संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम ॥

bhūyo ’pi duḥkhaṁ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṁ viditvā । yad yājñasenīṁ parikr̥ṣyamāṇāṁ; saṁdr̥śya tat kṣāntam iti sma bhīma ॥

न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर; कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये । कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य; पक्तिं फलानामिव बीजवापः ॥

na tv adya śakyaṁ bharatapravīra; kr̥tvā yad uktaṁ kuruvīramadhye । kālaṁ pratīkṣasva sukhodayasya; paktiṁ phalānām iva bījavāpaḥ ॥

यदा हि पूर्वं निकृतो निकृत्या; वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा । महागुणं हरति हि पौरुषेण; तदा वीरो जीवति जीवलोके ॥

yadā hi pūrvaṁ nikr̥to nikr̥tyā; vairaṁ sapuṣpaṁ saphalaṁ viditvā । mahāguṇaṁ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīro jīvati jīvaloke ॥

श्रियं च लोके लभते समग्रां; मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते । मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते; देवा इवेन्द्रमनुजीवन्ति चैनम् ॥

śriyaṁ ca loke labhate samagrāṁ; manye cāsmai śatravaḥ saṁnamante । mitrāṇi cainam atirāgād bhajante; devā ivendram anujīvanti cainam ॥

मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां; वृणे धर्मममृताज्जीविताच्च । राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च; सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ॥

mama pratijñāṁ ca nibodha satyāṁ; vr̥ṇe dharmam amr̥tāj jīvitāc ca । rājyaṁ ca putrāś ca yaśo dhanaṁ ca; sarvaṁ na satyasya kalām upaiti ॥