Adhyāya 33

द्रौपद्युवाच । नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन । ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥

draupady uvāca । nāvamanye na garhe ca dharmaṁ pārtha kathaṁ cana । īśvaraṁ kuta evāham avamaṁsye prajāpatim ॥

आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत । भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे ॥

ārtāhaṁ pralapāmīdam iti māṁ viddhi bhārata । bhūyaś ca vilapiṣyāmi sumanās tan nibodha me ॥

कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन । अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥

karma khalv iha kartavyaṁ jātenāmitrakarśana । akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ ॥

आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् । जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥

ā mātr̥stanapānāc ca yāvac chayyopasarpaṇam । jaṅgamāḥ karmaṇā vr̥ttim āpnuvanti yudhiṣṭhira ॥

जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ । इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥

jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha । icchanti karmaṇā vr̥ttim avāptuṁ pretya ceha ca ॥

उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत । प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥

utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata । pratyakṣaṁ phalam aśnanti karmaṇāṁ lokasākṣikam ॥

पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः । अपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः ॥

paśyāmi svaṁ samutthānam upajīvanti jantavaḥ । api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ ॥

स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः । कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा ॥

svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṁśitaḥ । kr̥tyaṁ hi yo ’bhijānāti sahasre nāsti so ’sti vā ॥

तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा । भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि ॥

tasya cāpi bhavet kāryaṁ vivr̥ddhau rakṣaṇe tathā । bhakṣyamāṇo hy anāvāpaḥ kṣīyate himavān api ॥

उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि । अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् । नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन ॥

utsīderan prajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ced yadi । api cāpy aphalaṁ karma paśyāmaḥ kurvato janān । nānyathā hy abhijānanti vr̥ttiṁ loke kathaṁ cana ॥

यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः । उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥

yaś ca diṣṭaparo loke yaś cāyaṁ haṭhavādakaḥ । ubhāv apasadāv etau karmabuddhiḥ praśasyate ॥

यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत् । अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि ॥

yo hi diṣṭam upāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṁ svapet । avasīdet sudurbuddhir āmo ghaṭa ivāmbhasi ॥

तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् । आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥

tathaiva haṭhabuddhir yaḥ śaktaḥ karmaṇy akarmakr̥t । āsīta na ciraṁ jīved anātha iva durbalaḥ ॥

अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः । तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥

akasmād api yaḥ kaś cid arthaṁ prāpnoti pūruṣaḥ । taṁ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasya cit ॥

यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत । दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥

yac cāpi kiṁ cit puruṣo diṣṭaṁ nāma labhaty uta । daivena vidhinā pārtha tad daivam iti niścitam ॥

यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः । प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम् ॥

yat svayaṁ karmaṇā kiṁ cit phalam āpnoti pūruṣaḥ । pratyakṣaṁ cakṣuṣā dr̥ṣṭaṁ tat pauruṣam iti smr̥tam ॥

स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात् । तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥

svabhāvataḥ pravr̥tto ’nyaḥ prāpnoty arthān akāraṇāt । tat svabhāvātmakaṁ viddhi phalaṁ puruṣasattama ॥

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा । यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः ॥

evaṁ haṭhāc ca daivāc ca svabhāvāt karmaṇas tathā । yāni prāpnoti puruṣas tat phalaṁ pūrvakarmaṇaḥ ॥

धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः । विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम् ॥

dhātāpi hi svakarmaiva tais tair hetubhir īśvaraḥ । vidadhāti vibhajyeha phalaṁ pūrvakr̥taṁ nr̥ṇām ॥

यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् । तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥

yad dhy ayaṁ puruṣaḥ kiṁ cit kurute vai śubhāśubham । tad dhātr̥vihitaṁ viddhi pūrvakarmaphalodayam ॥

कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि । स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः ॥

kāraṇaṁ tasya deho ’yaṁ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi । sa yathā prerayaty enaṁ tathāyaṁ kurute ’vaśaḥ ॥

तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः । सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥

teṣu teṣu hi kr̥tyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ । sarvabhūtāni kaunteya kārayaty avaśāny api ॥

मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा । बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम् ॥

manasārthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā । buddhipūrvaṁ svayaṁ dhīraḥ puruṣas tatra kāraṇam ॥

संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ । अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥

saṁkhyātuṁ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha । agāranagarāṇāṁ hi siddhiḥ puruṣahaitukī ॥

तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः । धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥

tile tailaṁ gavi kṣīraṁ kāṣṭhe pāvakam antataḥ । dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṁ cāsya siddhaye ॥

ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये । तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥

tataḥ pravartate paścāt karaṇeṣv asya siddhaye । tāṁ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ ॥

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम् । इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥

kuśalena kr̥taṁ karma kartrā sādhu viniścitam । idaṁ tv akuśaleneti viśeṣād upalabhyate ॥

इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् । पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम् ॥

iṣṭāpūrtaphalaṁ na syān na śiṣyo na gurur bhavet । puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāc ced ayam akāraṇam ॥

कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते । असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥

kartr̥tvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate । asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṁ tv iha ॥

सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत । पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते ॥

sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadanty uta । puruṣaprayatnajaṁ ke cit traidham etan nirucyate ॥

न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे । अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः । दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ॥

na caivaitāvatā kāryaṁ manyanta iti cāpare । asti sarvam adr̥śyaṁ tu diṣṭaṁ caiva tathā haṭhaḥ । dr̥śyate hi haṭhāc caiva diṣṭāc cārthasya saṁtatiḥ ॥

किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः । पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् । कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः ॥

kiṁ cid daivād dhaṭhāt kiṁ cit kiṁ cid eva svakarmataḥ । puruṣaḥ phalam āpnoti caturthaṁ nātra kāraṇam । kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ ॥

तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः । यदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥

tathaiva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ । yadi na syān na bhūtānāṁ kr̥paṇo nāma kaś cana ॥

यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः । तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम् ॥

yaṁ yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ । tat tat saphalam eva syād yadi na syāt purākr̥tam ॥

त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः । तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥

tridvārām arthasiddhiṁ tu nānupaśyanti ye narāḥ । tathaivānarthasiddhiṁ ca yathā lokās tathaiva te ॥

कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः । एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः ॥

kartavyaṁ tv eva karmeti manor eṣa viniścayaḥ । ekāntena hy anīho ’yaṁ parābhavati pūruṣaḥ ॥

कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर । एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥

kurvato hi bhavaty eva prāyeṇeha yudhiṣṭhira । ekāntaphalasiddhiṁ tu na vindaty alasaḥ kva cit ॥

असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते । कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्यते ॥

asaṁbhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṁ tu lakṣyate । kr̥te karmaṇi rājendra tathānr̥ṇyam avāpyate ॥

अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् । निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥

alakṣmīr āviśaty enaṁ śayānam alasaṁ naram । niḥsaṁśayaṁ phalaṁ labdhvā dakṣo bhūtim upāśnute ॥

अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः । धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित् ॥

anarthaṁ saṁśayāvasthaṁ vr̥ṇvate muktasaṁśayāḥ । dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṁśayaṁ kva cit ॥

एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् । न तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥

ekāntena hy anartho ’yaṁ vartate ’smāsu sāṁpratam । na tu niḥsaṁśayaṁ na syāt tvayi karmaṇy avasthite ॥

अथ वा सिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तथैव ते । वृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रात्रोश्च यमयोरपि ॥

atha vā siddhir eva syān mahimā tu tathaiva te । vr̥kodarasya bībhatsor bhrātroś ca yamayor api ॥

अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः । विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥

anyeṣāṁ karma saphalam asmākam api vā punaḥ । viprakarṣeṇa budhyeta kr̥takarmā yathā phalam ॥

पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युत । आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥

pr̥thivīṁ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṁ vapaty uta । āste ’tha karṣakas tūṣṇīṁ parjanyas tatra kāraṇam ॥

वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः । यदन्यः पुरुषः कुर्यात्कृतं तत्सकलं मया ॥

vr̥ṣṭiś cen nānugr̥hṇīyād anenās tatra karṣakaḥ । yad anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kr̥taṁ tat sakalaṁ mayā ॥

तच्चेदफलमस्माकं नापराधोऽस्ति नः क्वचित् । इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत् ॥

tac ced aphalam asmākaṁ nāparādho ’sti naḥ kva cit । iti dhīro ’nvavekṣyaiva nātmānaṁ tatra garhayet ॥

कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत । निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणः । सिद्धिर्वाप्यथ वासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ॥

kurvato nārthasiddhir me bhavatīti ha bhārata । nirvedo nātra gantavyo dvāv etau hy asya karmaṇaḥ । siddhir vāpy atha vāsiddhir apravr̥ttir ato ’nyathā ॥

बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति । गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव वा । अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यतेऽच्युत ॥

bahūnāṁ samavāye hi bhāvānāṁ karma sidhyati । guṇābhāve phalaṁ nyūnaṁ bhavaty aphalam eva vā । anārambhe tu na phalaṁ na guṇo dr̥śyate ’cyuta ॥

देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धये । युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम् ॥

deśakālāv upāyāṁś ca maṅgalaṁ svasti vr̥ddhaye । yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam ॥

अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः । भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥

apramattena tat kāryam upadeṣṭā parākramaḥ । bhūyiṣṭhaṁ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ ॥

यं तु धीरोऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैः । साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥

yaṁ tu dhīro ’nvavekṣeta śreyāṁsaṁ bahubhir guṇaiḥ । sāmnaivārthaṁ tato lipset karma cāsmai prayojayet ॥

व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर । अपि सिन्धोर्गिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥

vyasanaṁ vāsya kāṅkṣeta vināśaṁ vā yudhiṣṭhira । api sindhor girer vāpi kiṁ punar martyadharmiṇaḥ ॥

उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे । आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥

utthānayuktaḥ satataṁ pareṣām antaraiṣaṇe । ānr̥ṇyam āpnoti naraḥ parasyātmana eva ca ॥

न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन । न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति भारत ॥

na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadā cana । na hy ātmaparibhūtasya bhūtir bhavati bhārata ॥

एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत । चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः ॥

evaṁ saṁsthitikā siddhir iyaṁ lokasya bhārata । citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ ॥

ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् । सोऽस्मा अर्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥

brāhmaṇaṁ me pitā pūrvaṁ vāsayām āsa paṇḍitam । so ’smā artham imaṁ prāha pitre me bharatarṣabha ॥

नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन्मेऽग्राहयत्पुरा । तेषां सांकथ्यमश्रौषमहमेतत्तदा गृहे ॥

nītiṁ br̥haspatiproktāṁ bhrātr̥̄n me ’grāhayat purā । teṣāṁ sāṁkathyam aśrauṣam aham etat tadā gr̥he ॥

स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् । शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥

sa māṁ rājan karmavatīm āgatām āha sāntvayan । śuśrūṣamāṇām āsīnāṁ pitur aṅke yudhiṣṭhira ॥