Adhyāya 32

युधिष्ठिर उवाच । वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः । उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । valgu citrapadaṁ ślakṣṇaṁ yājñaseni tvayā vacaḥ । uktaṁ tac chrutam asmābhir nāstikyaṁ tu prabhāṣase ॥

नाहं धर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्युत । ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ॥

nāhaṁ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmy uta । dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta ॥

अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् । गृहानावसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥

astu vātra phalaṁ mā vā kartavyaṁ puruṣeṇa yat । gr̥hān āvasatā kr̥ṣṇe yathāśakti karomi tat ॥

धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् । आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च । धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ॥

dharmaṁ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt । āgamān anatikramya satāṁ vr̥ttam avekṣya ca । dharma eva manaḥ kr̥ṣṇe svabhāvāc caiva me dhr̥tam ॥

न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति । यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ॥

na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṁ dogdhum icchati । yaś cainaṁ śaṅkate kr̥tvā nāstikyāt pāpacetanaḥ ॥

अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममतिशङ्किथाः । धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥

ativādān madāc caiva mā dharmam atiśaṅkithāḥ । dharmātiśaṅkī puruṣas tiryaggatiparāyaṇaḥ ॥

धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः । वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ॥

dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṁ vā durbalātmanaḥ । vedāc chūdra ivāpeyāt sa lokād ajarāmarāt ॥

वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो यशस्विनि । स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ॥

vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini । sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ ॥

पापीयान्हि स शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशेषतः । शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ॥

pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ । śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate ॥

प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः । मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम् ॥

pratyakṣaṁ hi tvayā dr̥ṣṭa r̥ṣir gacchan mahātapāḥ । mārkaṇḍeyo ’prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām ॥

व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः । अन्ये च ऋषयः सिद्धा धर्मेणैव सुचेतसः ॥

vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ । anye ca r̥ṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ ॥

प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् । शापानुग्रहणे शक्तान्देवैरपि गरीयसः ॥

pratyakṣaṁ paśyasi hy etān divyayogasamanvitān । śāpānugrahaṇe śaktān devair api garīyasaḥ ॥

एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदा मम । कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥

ete hi dharmam evādau varṇayanti sadā mama । kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ ॥

अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च । रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ॥

ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṁ dharmam eva ca । rajomūḍhena manasā kṣeptuṁ śaṅkitum eva ca ॥

धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति । आत्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयसो ह्यवमन्यकः ॥

dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati । ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hy avamanyakaḥ ॥

इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् । एतावान्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ॥

indriyaprītisaṁbaddhaṁ yad idaṁ lokasākṣikam । etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati ॥

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते । ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ॥

prāyaścittaṁ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate । dhyāyan sa kr̥paṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate ॥

प्रमाणान्यतिवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः । कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ॥

pramāṇāny ativr̥tto hi vedaśāstrārthanindakaḥ । kāmalobhānugo mūḍho narakaṁ pratipadyate ॥

यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते । अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥

yas tu nityaṁ kr̥tamatir dharmam evābhipadyate । aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so ’mutrānantyam aśnute ॥

आर्षं प्रमाणमुत्क्रम्य धर्मानपरिपालयन् । सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥

ārṣaṁ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan । sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṁ janmasu na vindati ॥

शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मा स्मातिशङ्किथाः । पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥

śiṣṭair ācaritaṁ dharmaṁ kr̥ṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ । purāṇam r̥ṣibhiḥ proktaṁ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ ॥

धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमृच्छतः ॥

dharma eva plavo nānyaḥ svargaṁ draupadi gacchatām । saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram r̥cchataḥ ॥

अफालो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः । अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ॥

aphālo yadi dharmaḥ syāc carito dharmacāribhiḥ । apratiṣṭhe tamasy etaj jagan majjed anindite ॥

निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् । विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं किंचिदाप्नुयुः ॥

nirvāṇaṁ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām । vighātenaiva yujyeyur na cārthaṁ kiṁ cid āpnuyuḥ ॥

तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च । दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥

tapaś ca brahmacaryaṁ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca । dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai ॥

नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरे च ये । विप्रलम्भोऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलाः क्रियाः ॥

nācariṣyan pare dharmaṁ pare paratare ca ye । vipralambho ’yam atyantaṁ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ ॥

ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः । ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ॥

r̥ṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ । īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādr̥tāḥ ॥

फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवे । धर्मं ते ह्याचरन्कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम् ॥

phaladaṁ tv iha vijñāya dhātāraṁ śreyasi dhruve । dharmaṁ te hy ācaran kr̥ṣṇe tad dhi dharmasanātanam ॥

स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते । दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥

sa cāyaṁ saphalo dharmo na dharmo ’phala ucyate । dr̥śyante ’pi hi vidyānāṁ phalāni tapasāṁ tathā ॥

त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथा श्रुतम् । वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥

tvayy etad vai vijānīhi janma kr̥ṣṇe yathā śrutam । vettha cāpi yathā jāto dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān ॥

एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते । कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ॥

etāvad eva paryāptam upamānaṁ śucismite । karmaṇāṁ phalam astīti dhīro ’lpenāpi tuṣyati ॥

बहुनापि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः । तेषां न धर्मजं किंचित्प्रेत्य शर्मास्ति कर्म वा ॥

bahunāpi hy avidvāṁso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ । teṣāṁ na dharmajaṁ kiṁ cit pretya śarmāsti karma vā ॥

कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः । प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥

karmaṇām uta puṇyānāṁ pāpānāṁ ca phalodayaḥ । prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini ॥

नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः । रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ॥

naitāni veda yaḥ kaś cin muhyanty atra prajā imāḥ । rakṣyāṇy etāni devānāṁ gūḍhamāyā hi devatāḥ ॥

कृशाङ्गाः सुव्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः । प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥

kr̥śāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ । prasannair mānasair yuktāḥ paśyanty etāni vai dvijāḥ ॥

न फलादर्शनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः । यष्टव्यं चाप्रमत्तेन दातव्यं चानसूयता ॥

na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ । yaṣṭavyaṁ cāpramattena dātavyaṁ cānasūyatā ॥

कर्मणां फलमस्तीति तथैतद्धर्म शाश्वतम् । ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद कश्यपः ॥

karmaṇāṁ phalam astīti tathaitad dharma śāśvatam । brahmā provāca putrāṇāṁ yad r̥ṣir veda kaśyapaḥ ॥

तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु । व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ॥

tasmāt te saṁśayaḥ kr̥ṣṇe nīhāra iva naśyatu । vyavasya sarvam astīti nāstikyaṁ bhāvam utsr̥ja ॥

ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः । शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥

īśvaraṁ cāpi bhūtānāṁ dhātāraṁ mā vicikṣipaḥ । śikṣasvainaṁ namasvainaṁ mā te bhūd buddhir īdr̥śī ॥

यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् । उत्तमं दैवतं कृष्णे मातिवोचः कथंचन ॥

yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām । uttamaṁ daivataṁ kr̥ṣṇe mātivocaḥ kathaṁ cana ॥