Adhyāya 31

द्रौपद्युवाच । नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव । पितृपैतामहे वृत्ते वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः ॥

draupady uvāca । namo dhātre vidhātre ca yau mohaṁ cakratus tava । pitr̥paitāmahe vr̥tte voḍhavye te ’nyathā matiḥ ॥

नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च । पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित् ॥

neha dharmānr̥śaṁsyābhyāṁ na kṣāntyā nārjavena ca । puruṣaḥ śriyam āpnoti na ghr̥ṇitvena karhi cit ॥

त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् । यत्त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ॥

tvāṁ ced vyasanam abhyāgād idaṁ bhārata duḥsaham । yat tvaṁ nārhasi nāpīme bhrātaras te mahaujasaḥ ॥

न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत । धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादिह ॥

na hi te ’dhyagamañ jātu tadānīṁ nādya bhārata । dharmāt priyataraṁ kiṁ cid api cej jīvitād iha ॥

धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते । ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः ॥

dharmārtham eva te rājyaṁ dharmārthaṁ jīvitaṁ ca te । brāhmaṇā guravaś caiva jānanty api ca devatāḥ ॥

भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रेयौ च मया सह । त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः ॥

bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha । tyajes tvam iti me buddhir na tu dharmaṁ parityajeḥ ॥

राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः । इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति ॥

rājānaṁ dharmagoptāraṁ dharmo rakṣati rakṣitaḥ । iti me śrutam āryāṇāṁ tvāṁ tu manye na rakṣati ॥

अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्ममेव ते । बुद्धिः सततमन्वेति छायेव पुरुषं निजा ॥

ananyā hi naravyāghra nityadā dharmam eva te । buddhiḥ satatam anveti chāyeva puruṣaṁ nijā ॥

नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः । अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत ॥

nāvamaṁsthā hi sadr̥śān nāvarāñ śreyasaḥ kutaḥ । avāpya pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ na te śr̥ṅgam avardhata ॥

स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान् । दैवतानि पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे ॥

svāhākāraiḥ svadhābhiś ca pūjābhir api ca dvijān । daivatāni pitr̥̄ṁś caiva satataṁ pārtha sevase ॥

ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः । यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्थाश्चैव भारत ॥

brāhmaṇāḥ sarvakāmais te satataṁ pārtha tarpitāḥ । yatayo mokṣiṇaś caiva gr̥hasthāś caiva bhārata ॥

आरण्यकेभ्यो लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि । नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते ॥

āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi । nādeyaṁ brāhmaṇebhyas te gr̥he kiṁ cana vidyate ॥

यदिदं वैश्वदेवान्ते सायंप्रातः प्रदीयते । तद्दत्त्वातिथिभृत्येभ्यो राजञ्शेषेण जीवसि ॥

yad idaṁ vaiśvadevānte sāyaṁprātaḥ pradīyate । tad dattvātithibhr̥tyebhyo rājañ śeṣeṇa jīvasi ॥

इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये । वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म च नित्यदा ॥

iṣṭayaḥ paśubandhāś ca kāmyanaimittikāś ca ye । vartante pākayajñāś ca yajñakarma ca nityadā ॥

अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते । राष्ट्रादपेत्य वसतो धार्मस्ते नावसीदति ॥

asminn api mahāraṇye vijane dasyusevite । rāṣṭrād apetya vasato dhārmas te nāvasīdati ॥

अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीकोऽथ गोसवः । एतैरपि महायज्ञैरिष्टं ते भूरिदक्षिणैः ॥

aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko ’tha gosavaḥ । etair api mahāyajñair iṣṭaṁ te bhūridakṣiṇaiḥ ॥

राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये । राज्यं वसून्यायुधानि भ्रातॄन्मां चासि निर्जितः ॥

rājan parītayā buddhyā viṣame ’kṣaparājaye । rājyaṁ vasūny āyudhāni bhrātr̥̄n māṁ cāsi nirjitaḥ ॥

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः । कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव ॥

r̥jor mr̥dor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ । katham akṣavyasanajā buddhir āpatitā tava ॥

अतीव मोहमायाति मनश्च परिदूयते । निशाम्य ते दुःखमिदमिमां चापदमीदृशीम् ॥

atīva moham āyāti manaś ca paridūyate । niśāmya te duḥkham idam imāṁ cāpadam īdr̥śīm ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । īśvarasya vaśe lokas tiṣṭhate nātmano yathā ॥

धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये । दधाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ॥

dhātaiva khalu bhūtānāṁ sukhaduḥkhe priyāpriye । dadhāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran ॥

यथा दारुमयी योषा नरवीर समाहिता । ईरयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः ॥

yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā । īrayaty aṅgam aṅgāni tathā rājann imāḥ prajāḥ ॥

आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत । ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम् ॥

ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata । īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṁ yac ca pāpakam ॥

शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नियतोऽयमनीश्वरः । ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषां नात्मनः प्रभुः ॥

śakunis tantubaddho vā niyato ’yam anīśvaraḥ । īśvarasya vaśe tiṣṭhan nānyeṣāṁ nātmanaḥ prabhuḥ ॥

मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः । धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ॥

maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govr̥ṣaḥ । dhātur ādeśam anveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ ॥

नात्माधीनो मनुष्योऽयं कालं भवति कंचन । स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलाद्वृक्ष इव च्युतः ॥

nātmādhīno manuṣyo ’yaṁ kālaṁ bhavati kaṁ cana । srotaso madhyam āpannaḥ kūlād vr̥kṣa iva cyutaḥ ॥

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च ॥

ajño jantur anīśo ’yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ । īśvaraprerito gacchet svargaṁ narakam eva ca ॥

यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः । धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत ॥

yathā vāyos tr̥ṇāgrāṇi vaśaṁ yānti balīyasaḥ । dhātur evaṁ vaśaṁ yānti sarvabhūtāni bhārata ॥

आर्यकर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः । व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥

āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punar īśvaraḥ । vyāpya bhūtāni carate na cāyam iti lakṣyate ॥

हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम् । येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः ॥

hetumātram idaṁ dhātuḥ śarīraṁ kṣetrasaṁjñitam । yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṁ vibhuḥ ॥

पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः । यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वात्ममायया ॥

paśya māyāprabhāvo ’yam īśvareṇa yathā kr̥taḥ । yo hanti bhūtair bhūtāni mohayitvātmamāyayā ॥

अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिर्वेददर्शिभिः । अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ॥

anyathā paridr̥ṣṭāni munibhir vedadarśibhiḥ । anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ ॥

अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास्तानि तानि च । अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ॥

anyathaiva hi manyante puruṣās tāni tāni ca । anyathaiva prabhus tāni karoti vikaroti ca ॥

यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः । अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ॥

yathā kāṣṭhena vā kāṣṭham aśmānaṁ cāśmanā punaḥ । ayasā cāpy ayaś chindyān nirviceṣṭam acetanam ॥

एवं स भगवान्देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः । हिनस्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ॥

evaṁ sa bhagavān devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ । hinasti bhūtair bhūtāni chadma kr̥tvā yudhiṣṭhira ॥

संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः । क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ॥

saṁprayojya viyojyāyaṁ kāmakārakaraḥ prabhuḥ । krīḍate bhagavān bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva ॥

न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते । रोषादिव प्रवृत्तोऽयं यथायमितरो जनः ॥

na mātr̥pitr̥vad rājan dhātā bhūteṣu vartate । roṣād iva pravr̥tto ’yaṁ yathāyam itaro janaḥ ॥

आर्याञ्शीलवतो दृष्ट्वा ह्रीमतो वृत्तिकर्शितान् । अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलामीव चिन्तया ॥

āryāñ śīlavato dr̥ṣṭvā hrīmato vr̥ttikarśitān । anāryān sukhinaś caiva vihvalāmīva cintayā ॥

तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने । धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति ॥

tavemām āpadaṁ dr̥ṣṭvā samr̥ddhiṁ ca suyodhane । dhātāraṁ garhaye pārtha viṣamaṁ yo ’nupaśyati ॥

आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि । धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते ॥

āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini । dhārtarāṣṭre śriyaṁ dattvā dhātā kiṁ phalam aśnute ॥

कर्म चेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति । कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ॥

karma cet kr̥tam anveti kartāraṁ nānyam r̥cchati । karmaṇā tena pāpena lipyate nūnam īśvaraḥ ॥

अथ कर्म कृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति । कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान् ॥

atha karma kr̥taṁ pāpaṁ na cet kartāram r̥cchati । kāraṇaṁ balam eveha janāñ śocāmi durbalān ॥