Adhyāya 30

युधिष्ठिर उवाच । क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः । इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । krodho hantā manuṣyāṇāṁ krodho bhāvayitā punaḥ । iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau ॥

यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने । यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे । तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥

yo hi saṁharate krodhaṁ bhāvas tasya suśobhane । yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṁ nityaṁ na sahate śubhe । tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ ॥

क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते । तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥

krodhamūlo vināśo hi prajānām iha dr̥śyate । tat kathaṁ mādr̥śaḥ krodham utsr̥jel lokanāśanam ॥

क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि । क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ॥

kruddhaḥ pāpaṁ naraḥ kuryāt kruddho hanyād gurūn api । kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso ’py avamanyate ॥

वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् । नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥

vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhi cit । nākāryam asti kruddhasya nāvācyaṁ vidyate tathā ॥

हिंस्यात्क्रोधादवध्यांश्च वध्यान्संपूजयेदपि । आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ॥

hiṁsyāt krodhād avadhyāṁś ca vadhyān saṁpūjayed api । ātmānam api ca kruddhaḥ preṣayed yamasādanam ॥

एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः । इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥

etān doṣān prapaśyadbhir jitaḥ krodho manīṣibhiḥ । icchadbhiḥ paramaṁ śreya iha cāmutra cottamam ॥

तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत् । एतद्द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते ॥

taṁ krodhaṁ varjitaṁ dhīraiḥ katham asmadvidhaś caret । etad draupadi saṁdhāya na me manyuḥ pravardhate ॥

आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् । क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्द्वयोरेष चिकित्सकः ॥

ātmānaṁ ca paraṁ caiva trāyate mahato bhayāt । krudhyantam apratikrudhyan dvayor eṣa cikitsakaḥ ॥

मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः । बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ॥

mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate ’śaktimān naraḥ । balīyasāṁ manuṣyāṇāṁ tyajaty ātmānam antataḥ ॥

तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः । तस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम् ॥

tasyātmānaṁ saṁtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ । tasmād draupady aśaktasya manyor niyamanaṁ smr̥tam ॥

विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति । स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति ॥

vidvāṁs tathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati । sa nāśayitvā kleṣṭāraṁ paraloke ca nandati ॥

तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा । क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ॥

tasmād balavatā caiva durbalena ca nityadā । kṣantavyaṁ puruṣeṇāhur āpatsv api vijānatā ॥

मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः । क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ॥

manyor hi vijayaṁ kr̥ṣṇe praśaṁsantīha sādhavaḥ । kṣamāvato jayo nityaṁ sādhor iha satāṁ matam ॥

सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता । तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम् । मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधादपि ॥

satyaṁ cānr̥tataḥ śreyo nr̥śaṁsāc cānr̥śaṁsatā । tam evaṁ bahudoṣaṁ tu krodhaṁ sādhuvivarjitam । mādr̥śaḥ prasr̥jet kasmāt suyodhanavadhād api ॥

तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः । न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम् ॥

tejasvīti yam āhur vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ । na krodho ’bhyantaras tasya bhavatīti viniścitam ॥

यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते । तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥

yas tu krodhaṁ samutpannaṁ prajñayā pratibādhate । tejasvinaṁ taṁ vidvāṁso manyante tattvadarśinaḥ ॥

क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति । न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ॥

kruddho hi kāryaṁ suśroṇi na yathāvat prapaśyati । na kāryaṁ na ca maryādāṁ naraḥ kruddho ’nupaśyati ॥

हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि । तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ॥

hanty avadhyān api kruddho gurūn rūkṣais tudaty api । tasmāt tejasi kartavye krodho dūrāt pratiṣṭhitaḥ ॥

दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः । गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ॥

dākṣyaṁ hy amarṣaḥ śauryaṁ ca śīghratvam iti tejasaḥ । guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā ॥

क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते । कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस्तेजः सुदुःसहम् ॥

krodhaṁ tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejo ’bhipadyate । kālayuktaṁ mahāprājñe kruddhais tejaḥ suduḥsaham ॥

क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिधीयते । रजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ॥

krodhas tv apaṇḍitaiḥ śaśvat teja ity abhidhīyate । rajas tal lokanāśāya vihitaṁ mānuṣān prati ॥

तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् । श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥

tasmāc chaśvat tyajet krodhaṁ puruṣaḥ samyag ācaran । śreyān svadharmānapago na kruddha iti niścitam ॥

यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तममेधसाम् । अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ॥

yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām । atikramo madvidhasya kathaṁ svit syād anindite ॥

यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः । न स्यात्संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥

yadi na syur manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pr̥thivīsamāḥ । na syāt saṁdhir manuṣyāṇāṁ krodhamūlo hi vigrahaḥ ॥

अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः । एवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत् ॥

abhiṣakto hy abhiṣajed āhanyād guruṇā hataḥ । evaṁ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet ॥

आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् । प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ॥

ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram । pratihanyād dhataś caiva tathā hiṁsyāc ca hiṁsitaḥ ॥

हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् । हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ॥

hanyur hi pitaraḥ putrān putrāś cāpi tathā pitr̥̄n । hanyuś ca patayo bhāryāḥ patīn bhāryās tathaiva ca ॥

एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते । प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने ॥

evaṁ saṁkupite loke janma kr̥ṣṇe na vidyate । prajānāṁ saṁdhimūlaṁ hi janma viddhi śubhānane ॥

ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे । तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ॥

tāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipraṁ draupadi tādr̥śe । tasmān manyur vināśāya prajānām abhavāya ca ॥

यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः । तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ॥

yasmāt tu loke dr̥śyante kṣamiṇaḥ pr̥thivīsamāḥ । tasmāj janma ca bhūtānāṁ bhavaś ca pratipadyate ॥

क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभने । क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥

kṣantavyaṁ puruṣeṇeha sarvāsv āpatsu śobhane । kṣamā bhavo hi bhūtānāṁ janma caiva prakīrtitam ॥

आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा । यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः ॥

ākruṣṭas tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā । yaś ca nityaṁ jitakrodho vidvān uttamapūruṣaḥ ॥

प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः । क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥

prabhāvavān api naras tasya lokāḥ sanātanāḥ । krodhanas tv alpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati ॥

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् । गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥

atrāpy udāharantīmā gāthā nityaṁ kṣamāvatām । gītāḥ kṣamāvatā kr̥ṣṇe kāśyapena mahātmanā ॥

क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् । यस्तामेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुमर्हति ॥

kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam । yas tām evaṁ vijānāti sa sarvaṁ kṣantum arhati ॥

क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च । क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत् ॥

kṣamā brahma kṣamā satyaṁ kṣamā bhūtaṁ ca bhāvi ca । kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṁ kṣamayā coddhr̥taṁ jagat ॥

अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् । अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान् ॥

ati brahmavidāṁ lokān ati cāpi tapasvinām । ati yajñavidāṁ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān ॥

क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् । क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः ॥

kṣamā tejasvināṁ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām । kṣamā satyaṁ satyavatāṁ kṣamā dānaṁ kṣamā yaśaḥ ॥

तां क्षमामीदृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् । यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च विष्ठिताः । भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ॥

tāṁ kṣamām īdr̥śīṁ kr̥ṣṇe katham asmadvidhas tyajet । yasyāṁ brahma ca satyaṁ ca yajñā lokāś ca viṣṭhitāḥ । bhujyante yajvanāṁ lokāḥ kṣamiṇām apare tathā ॥

क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता । यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

kṣantavyam eva satataṁ puruṣeṇa vijānatā । yadā hi kṣamate sarvaṁ brahma saṁpadyate tadā ॥

क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । इह संमानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥

kṣamāvatām ayaṁ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām । iha saṁmānam r̥cchanti paratra ca śubhāṁ gatim ॥

येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा । तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥

yeṣāṁ manyur manuṣyāṇāṁ kṣamayā nihataḥ sadā । teṣāṁ paratare lokās tasmāt kṣāntiḥ parā matā ॥

इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् । श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः ॥

iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṁ kṣamāvatām । śrutvā gāthāḥ kṣamāyās tvaṁ tuṣya draupadi mā krudhaḥ ॥

पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यति । आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः । कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ॥

pitāmahaḥ śāṁtanavaḥ śamaṁ saṁpūjayiṣyati । ācāryo viduraḥ kṣattā śamam eva vadiṣyataḥ । kr̥paś ca saṁjayaś caiva śamam eva vadiṣyataḥ ॥

सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च । पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥

somadatto yuyutsuś ca droṇaputras tathaiva ca । pitāmahaś ca no vyāsaḥ śamaṁ vadati nityaśaḥ ॥

एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति । राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ॥

etair hi rājā niyataṁ codyamānaḥ śamaṁ prati । rājyaṁ dāteti me buddhir na cel lobhān naśiṣyati ॥

कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये । निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिनि ॥

kālo ’yaṁ dāruṇaḥ prāpto bharatānām abhūtaye । niścitaṁ me sadaivaitat purastād api bhāmini ॥

सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति । अर्हस्तस्याहमित्येव तस्मान्मां विन्दते क्षमा ॥

suyodhano nārhatīti kṣamām evaṁ na vindati । arhas tasyāham ity eva tasmān māṁ vindate kṣamā ॥

एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः । क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा ॥

etad ātmavatāṁ vr̥ttam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ । kṣamā caivānr̥śaṁsyaṁ ca tat kartāsmy aham añjasā ॥