Adhyāya 29

द्रौपद्युवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥

draupady uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । prahlādasya ca saṁvādaṁ baler vairocanasya ca ॥

असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् । बलिः पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ॥

asurendraṁ mahāprājñaṁ dharmāṇām āgatāgamam । baliḥ papraccha daityendraṁ prahlādaṁ pitaraṁ pituḥ ॥

क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत । एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ॥

kṣamā svic chreyasī tāta utāho teja ity uta । etan me saṁśayaṁ tāta yathāvad brūhi pr̥cchate ॥

श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् । करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥

śreyo yad atra dharmajña brūhi me tad asaṁśayam । kariṣyāmi hi tat sarvaṁ yathāvad anuśāsanam ॥

तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः । सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ॥

tasmai provāca tat sarvam evaṁ pr̥ṣṭaḥ pitāmahaḥ । sarvaniścayavit prājñaḥ saṁśayaṁ paripr̥cchate ॥

प्रह्लाद उवाच । न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा । इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥

prahlāda uvāca । na śreyaḥ satataṁ tejo na nityaṁ śreyasī kṣamā । iti tāta vijānīhi dvayam etad asaṁśayam ॥

यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति । भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथैव च ॥

yo nityaṁ kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati । bhr̥tyāḥ paribhavanty enam udāsīnās tathaiva ca ॥

सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ते कदाचन । तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता ॥

sarvabhūtāni cāpy asya na namante kadā cana । tasmān nityaṁ kṣamā tāta paṇḍitair apavāditā ॥

अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् । आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ॥

avajñāya hi taṁ bhr̥tyā bhajante bahudoṣatām । ādātuṁ cāsya vittāni prārthayante ’lpacetasaḥ ॥

यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च । भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥

yānaṁ vastrāṇy alaṁkārāñ śayanāny āsanāni ca । bhojanāny atha pānāni sarvopakaraṇāni ca ॥

आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः । प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ॥

ādadīrann adhikr̥tā yathākāmam acetasaḥ । pradiṣṭāni ca deyāni na dadyur bhartr̥śāsanāt ॥

न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन । अवज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ॥

na cainaṁ bhartr̥pūjābhiḥ pūjayanti kadā cana । avajñānaṁ hi loke ’smin maraṇād api garhitam ॥

क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि । प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ॥

kṣamiṇaṁ tādr̥śaṁ tāta bruvanti kaṭukāny api । preṣyāḥ putrāś ca bhr̥tyāś ca tathodāsīnavr̥ttayaḥ ॥

अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः । दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ॥

apy asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ । dārāś cāsya pravartante yathākāmam acetasaḥ ॥

तथा च नित्यमुदिता यदि स्वल्पमपीश्वरात् । दण्डमर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश्चाप्यपकुर्वते ॥

tathā ca nityam uditā yadi svalpam apīśvarāt । daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāś cāpy apakurvate ॥

एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम् । अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ॥

ete cānye ca bahavo nityaṁ doṣāḥ kṣamāvatām । atha vairocane doṣān imān viddhy akṣamāvatām ॥

अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः । क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ॥

asthāne yadi vā sthāne satataṁ rajasāvr̥taḥ । kruddho daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasā ॥

मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसावृतः । प्राप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ॥

mitraiḥ saha virodhaṁ ca prāpnute tejasāvr̥taḥ । prāpnoti dveṣyatāṁ caiva lokāt svajanatas tathā ॥

सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् । संतापद्वेषलोभांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ॥

so ’vamānād arthahānim upālambham anādaram । saṁtāpadveṣalobhāṁś ca śatrūṁś ca labhate naraḥ ॥

क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषो नयन् । भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ॥

krodhād daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣo nayan । bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanād api ॥

योऽपकर्तॄंश्च कर्तॄंश्च तेजसैवोपगच्छति । तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥

yo ’pakartr̥̄ṁś ca kartr̥̄ṁś ca tejasaivopagacchati । tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva ॥

यस्मादुद्विजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत् । अन्तरं ह्यस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् । तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ॥

yasmād udvijate lokaḥ kathaṁ tasya bhavo bhavet । antaraṁ hy asya dr̥ṣṭvaiva loko vikurute dhruvam । tasmān nātyutsr̥jet tejo na ca nityaṁ mr̥dur bhavet ॥

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ॥

kāle mr̥dur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ । sa vai sukham avāpnoti loke ’muṣminn ihaiva ca ॥

क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् । ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥

kṣamākālāṁs tu vakṣyāmi śr̥ṇu me vistareṇa tān । ye te nityam asaṁtyājyā yathā prāhur manīṣiṇaḥ ॥

पूर्वोपकारी यस्तु स्यादपराधेऽगरीयसि । उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ॥

pūrvopakārī yas tu syād aparādhe ’garīyasi । upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥ ॥

अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै ॥

abuddhim āśritānāṁ ca kṣantavyam aparādhinām । na hi sarvatra pāṇḍityaṁ sulabhaṁ puruṣeṇa vai ॥

अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् । पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथानृजून् ॥

atha ced buddhijaṁ kr̥tvā brūyus te tad abuddhijam । pāpān svalpe ’pi tān hanyād aparādhe tathānr̥jūn ॥

सर्वस्यैकोऽपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् । द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ॥

sarvasyaiko ’parādhas te kṣantavyaḥ prāṇino bhavet । dvitīye sati vadhyas tu svalpe ’py apakr̥te bhavet ॥

अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि । क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥

ajānatā bhavet kaś cid aparādhaḥ kr̥to yadi । kṣantavyam eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā ॥

मृदुना मार्दवं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् । नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः ॥

mr̥dunā mārdavaṁ hanti mr̥dunā hanti dāruṇam । nāsādhyaṁ mr̥dunā kiṁ cit tasmāt tīkṣṇataro mr̥duḥ ॥

देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः । नादेशकाले किंचित्स्याद्देशः कालः प्रतीक्ष्यते । तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिनः ॥

deśakālau tu saṁprekṣya balābalam athātmanaḥ । nādeśakāle kiṁ cit syād deśaḥ kālaḥ pratīkṣyate । tathā lokabhayāc caiva kṣantavyam aparādhinaḥ ॥

एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः । अतोऽन्यथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥

eta evaṁvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ । ato ’nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate ॥

द्रौपद्युवाच । तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप । धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥

draupady uvāca । tad ahaṁ tejasaḥ kālaṁ tava manye narādhipa । dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṁ cāpakāriṣu ॥

न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति । तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ॥

na hi kaś cit kṣamākālo vidyate ’dya kurūn prati । tejasaś cāgate kāle teja utsraṣṭum arhasi ॥

मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः । काले प्राप्ते द्वयं ह्येतद्यो वेद स महीपतिः ॥

mr̥dur bhavaty avajñātas tīkṣṇād udvijate janaḥ । kāle prāpte dvayaṁ hy etad yo veda sa mahīpatiḥ ॥