Adhyāya 28

वैशंपायन उवाच । ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया । उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kr̥ṣṇayā । upaviṣṭāḥ kathāś cakrur duḥkhaśokaparāyaṇāḥ ॥

प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता । ततः कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत् ॥

priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā । tataḥ kr̥ṣṇā dharmarājam idaṁ vacanam abravīt ॥

न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन । विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः ॥

na nūnaṁ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṁ cana । vidyate dhārtarāṣṭrasya nr̥śaṁsasya durātmanaḥ ॥

यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम् । भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किंचन । वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः ॥

yas tvāṁ rājan mayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam । bhrātr̥bhiś ca tathā sarvair nābhyabhāṣata kiṁ cana । vanaṁ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ ॥

आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः । यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा ॥

āyasaṁ hr̥dayaṁ nūnaṁ tasya duṣkr̥takarmaṇaḥ । yas tvāṁ dharmaparaṁ śreṣṭhaṁ rūkṣāṇy aśrāvayat tadā ॥

सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः । ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः ॥

sukhocitam aduḥkhārhaṁ durātmā sasuhr̥dgaṇaḥ । īdr̥śaṁ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ ॥

चतुर्णामेव पापानामश्रु वै नापतत्तदा । त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि ॥

caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatat tadā । tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi ॥

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः । दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च ॥

duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ । durbhrātus tasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca ॥

इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम । दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥

itareṣāṁ tu sarveṣāṁ kurūṇāṁ kurusattama । duḥkhenābhiparītānāṁ netrebhyaḥ prāpataj jalam ॥

इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम् । शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम् ॥

idaṁ ca śayanaṁ dr̥ṣṭvā yac cāsīt te purātanam । śocāmi tvāṁ mahārāja duḥkhānarhaṁ sukhocitam ॥

दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम् । दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम् ॥

dāntaṁ yac ca sabhāmadhye āsanaṁ ratnabhūṣitam । dr̥ṣṭvā kuśabr̥sīṁ cemāṁ śoko māṁ rundhayaty ayam ॥

यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम् । तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

yad apaśyaṁ sabhāyāṁ tvāṁ rājabhiḥ parivāritam । tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hr̥dayasya me ॥

या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम् । सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत ॥

yā tvāhaṁ candanādigdham apaśyaṁ sūryavarcasam । sā tvā paṅkamalādigdhaṁ dr̥ṣṭvā muhyāmi bhārata ॥

या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरा । दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम् ॥

yā vai tvā kauśikair vastraiḥ śubhrair bahudhanaiḥ purā । dr̥ṣṭavaty asmi rājendra sā tvāṁ paśyāmi cīriṇam ॥

यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः । ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम् ॥

yac ca tad rukmapātrībhir brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ । hriyate te gr̥hād annaṁ saṁskr̥taṁ sārvakāmikam ॥

यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् । दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो । तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

yatīnām agr̥hāṇāṁ te tathaiva gr̥hamedhinām । dīyate bhojanaṁ rājann atīva guṇavat prabho । tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hr̥dayasya me ॥

यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः । अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः ॥

yāṁs te bhrātr̥̄n mahārāja yuvāno mr̥ṣṭakuṇḍalāḥ । abhojayanta mr̥ṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṁskr̥taiḥ ॥

सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः । अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः ॥

sarvāṁs tān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ । aduḥkhārhān manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ ॥

भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम् । ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते ॥

bhīmasenam imaṁ cāpi duḥkhitaṁ vanavāsinam । dhyāyantaṁ kiṁ na manyus te prāpte kāle vivardhate ॥

भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युत । सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

bhīmasenaṁ hi karmāṇi svayaṁ kurvāṇam acyuta । sukhārhaṁ duḥkhitaṁ dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा । तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

satkr̥taṁ vividhair yānair vastrair uccāvacais tathā । taṁ te vanagataṁ dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

कुरूनपि हि यः सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः । त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः ॥

kurūn api hi yaḥ sarvān hantum utsahate prabhuḥ । tvatprasādaṁ pratīkṣaṁs tu sahate ’yaṁ vr̥kodaraḥ ॥

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः ॥

yo ’rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā । śarātisarge śīghratvāt kālāntakayamopamaḥ ॥

यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः । यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे ॥

yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ । yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire ॥

तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः । ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

tam imaṁ puruṣavyāghraṁ pūjitaṁ devadānavaiḥ । dhyāyantam arjunaṁ dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम् । न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत ॥

dr̥ṣṭvā vanagataṁ pārtham aduḥkhārhaṁ sukhocitam । na ca te vardhate manyus tena muhyāmi bhārata ॥

यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् । तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

yo devāṁś ca manuṣyāṁś ca sarpāṁś caikaratho ’jayat । taṁ te vanagataṁ dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः । प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः ॥

yo yānair adbhutākārair hayair nāgaiś ca saṁvr̥taḥ । prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṁtapaḥ ॥

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ । taṁ te vanagataṁ dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे । नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

śyāmaṁ br̥hantaṁ taruṇaṁ carmiṇām uttamaṁ raṇe । nakulaṁ te vane dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर । सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

darśanīyaṁ ca śūraṁ ca mādrīputraṁ yudhiṣṭhira । sahadevaṁ vane dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः । मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥

drupadasya kule jātāṁ snuṣāṁ pāṇḍor mahātmanaḥ । māṁ te vanagatāṁ dr̥ṣṭvā kasmān manyur na vardhate ॥

नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम । यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः ॥

nūnaṁ ca tava naivāsti manyur bharatasattama । yat te bhrātr̥̄ṁś ca māṁ caiva dr̥ṣṭvā na vyathate manaḥ ॥

न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम् । तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत् ॥

na nirmanyuḥ kṣatriyo ’sti loke nirvacanaṁ smr̥tam । tad adya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat ॥

यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते । सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत ॥

yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate । sarvabhūtāni taṁ pārtha sadā paribhavanty uta ॥

तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन । तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः ॥

tat tvayā na kṣamā kāryā śatrūn prati kathaṁ cana । tejasaiva hi te śakyā nihantuṁ nātra saṁśayaḥ ॥

तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति । अप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति ॥

tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati । apriyaḥ sarvabhūtānāṁ so ’mutreha ca naśyati ॥