Adhyāya 274

मार्कण्डेय उवाच । ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते । निर्ययौ रथमास्थाय हेमरत्नविभूषितम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite । niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam ॥

संवृतो राक्षसैर्घोरैर्विविधायुधपाणिभिः । अभिदुद्राव रामं स पोथयन्हरियूथपान् ॥

saṁvr̥to rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ । abhidudrāva rāmaṁ sa pothayan hariyūthapān ॥

तमाद्रवन्तं संक्रुद्धं मैन्दनीलनलाङ्गदाः । हनूमाञ्जाम्बवांश्चैव ससैन्याः पर्यवारयन् ॥

tam ādravantaṁ saṁkruddhaṁ maindanīlanalāṅgadāḥ । hanūmāñ jāmbavāṁś caiva sasainyāḥ paryavārayan ॥

ते दशग्रीवसैन्यं तदृक्षवानरयूथपाः । द्रुमैर्विध्वंसयां चक्रुर्दशग्रीवस्य पश्यतः ॥

te daśagrīvasainyaṁ tad r̥kṣavānarayūthapāḥ । drumair vidhvaṁsayāṁ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ ॥

ततः स्वसैन्यमालोक्य वध्यमानमरातिभिः । मायावी व्यदधान्मायां रावणो राक्षसेश्वरः ॥

tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ । māyāvī vyadadhān māyāṁ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ॥

तस्य देहाद्विनिष्क्रान्ताः शतशोऽथ सहस्रशः । राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः ॥

tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । rākṣasāḥ pratyadr̥śyanta śaraśaktyr̥ṣṭipāṇayaḥ ॥

तान्रामो जघ्निवान्सर्वान्दिव्येनास्त्रेण राक्षसान् । अथ भूयोऽपि मायां स व्यदधाद्राक्षसाधिपः ॥

tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān । atha bhūyo ’pi māyāṁ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ ॥

कृत्वा रामस्य रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत । अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ॥

kr̥tvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata । abhidudrāva rāmaṁ ca lakṣmaṇaṁ ca daśānanaḥ ॥

ततस्ते राममर्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः । अभिपेतुस्तदा राजन्प्रगृहीतोच्चकार्मुकाः ॥

tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṁ ca kṣapācarāḥ । abhipetus tadā rājan pragr̥hītoccakārmukāḥ ॥

तां दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य मायामिक्ष्वाकुनन्दनः । उवाच रामं सौमित्रिरसंभ्रान्तो बृहद्वचः ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ । uvāca rāmaṁ saumitrir asaṁbhrānto br̥had vacaḥ ॥

जहीमान्राक्षसान्पापानात्मनः प्रतिरूपकान् । जघान रामस्तांश्चान्यानात्मनः प्रतिरूपकान् ॥

jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān । jaghāna rāmas tāṁś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān ॥

ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा । उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः ॥

tato haryaśvayuktena rathenādityavarcasā । upatasthe raṇe rāmaṁ mātaliḥ śakrasārathiḥ ॥

मातलिरुवाच । अयं हर्यश्वयुग्जैत्रो मघोनः स्यन्दनोत्तमः । अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान् । शतशः पुरुषव्याघ्र रथोदारेण जघ्निवान् ॥

mātalir uvāca । ayaṁ haryaśvayug jaitro maghonaḥ syandanottamaḥ । anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān । śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivān ॥

तदनेन नरव्याघ्र मया यत्तेन संयुगे । स्यन्दनेन जहि क्षिप्रं रावणं मा चिरं कृथाः ॥

tad anena naravyāghra mayā yat tena saṁyuge । syandanena jahi kṣipraṁ rāvaṇaṁ mā ciraṁ kr̥thāḥ ॥

इत्युक्तो राघवस्तथ्यं वचोऽशङ्कत मातलेः । मायेयं राक्षसस्येति तमुवाच विभीषणः ॥

ity ukto rāghavas tathyaṁ vaco ’śaṅkata mātaleḥ । māyeyaṁ rākṣasasyeti tam uvāca vibhīṣaṇaḥ ॥

नेयं माया नरव्याघ्र रावणस्य दुरात्मनः । तदातिष्ठ रथं शीघ्रमिममैन्द्रं महाद्युते ॥

neyaṁ māyā naravyāghra rāvaṇasya durātmanaḥ । tad ātiṣṭha rathaṁ śīghram imam aindraṁ mahādyute ॥

ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थस्तथेत्युक्त्वा विभीषणम् । रथेनाभिपपाताशु दशग्रीवं रुषान्वितः ॥

tataḥ prahr̥ṣṭaḥ kākutsthas tathety uktvā vibhīṣaṇam । rathenābhipapātāśu daśagrīvaṁ ruṣānvitaḥ ॥

हाहाकृतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते । सिंहनादाः सपटहा दिवि दिव्याश्च नानदन् ॥

hāhākr̥tāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute । siṁhanādāḥ sapaṭahā divi divyāś ca nānadan ॥

स रामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः । शूलमिन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥

sa rāmāya mahāghoraṁ visasarja niśācaraḥ । śūlam indrāśaniprakhyaṁ brahmadaṇḍam ivodyatam ॥

तच्छूलमन्तरा रामश्चिच्छेद निशितैः शरैः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयमाविशत् ॥

tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ । tad dr̥ṣṭvā duṣkaraṁ karma rāvaṇaṁ bhayam āviśat ॥

ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ्शरान् । सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥

tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān । sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca ॥

ततो भुशुण्डीः शूलांश्च मुसलानि परश्वधान् । शक्तीश्च विविधाकाराः शतघ्नीश्च शितक्षुराः ॥

tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṁś ca musalāni paraśvadhān । śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ ॥

तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः । भयात्प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥

tāṁ māyāṁ vikr̥tāṁ dr̥ṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ । bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam ॥

ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरोत्तमम् । तूणादादाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥

tataḥ supatraṁ sumukhaṁ hemapuṅkhaṁ śarottamam । tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha ॥

तं बाणवर्यं रामेण ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् । जहृषुर्देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥

taṁ bāṇavaryaṁ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam । jahr̥ṣur devagandharvā dr̥ṣṭvā śakrapurogamāḥ ॥

अल्पावशेषमायुश्च ततोऽमन्यन्त रक्षसः । ब्रह्मास्त्रोदीरणाच्छत्रोर्देवगन्धर्वकिंनराः ॥

alpāvaśeṣam āyuś ca tato ’manyanta rakṣasaḥ । brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṁnarāḥ ॥

ततः ससर्ज तं रामः शरमप्रतिमौजसम् । रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥

tataḥ sasarja taṁ rāmaḥ śaram apratimaujasam । rāvaṇāntakaraṁ ghoraṁ brahmadaṇḍam ivodyatam ॥

स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः । प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः ॥

sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ । prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkr̥taḥ ॥

ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः । निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

tataḥ prahr̥ṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ । nihataṁ rāvaṇaṁ dr̥ṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ॥

तत्यजुस्तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम् । भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥

tatyajus taṁ mahābhāgaṁ pañca bhūtāni rāvaṇam । bhraṁśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā ॥

शरीरधातवो ह्यस्य मांसं रुधिरमेव च । नेशुर्ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धा न च भस्माप्यदृश्यत ॥

śarīradhātavo hy asya māṁsaṁ rudhiram eva ca । neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adr̥śyata ॥