Adhyāya 275

मार्कण्डेय उवाच । स हत्वा रावणं क्षुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम् । बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sa hatvā rāvaṇaṁ kṣudraṁ rākṣasendraṁ suradviṣam । babhūva hr̥ṣṭaḥ sasuhr̥d rāmaḥ saumitriṇā saha ॥

ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः । आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम् ॥

tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ । āśīrbhir jayayuktābhir ānarcus taṁ mahābhujam ॥

रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः । गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः ॥

rāmaṁ kamalapatrākṣaṁ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ । gandharvāḥ puṣpavarṣaiś ca vāgbhiś ca tridaśālayāḥ ॥

पूजयित्वा यथा रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम् । तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत ॥

pūjayitvā yathā rāmaṁ pratijagmur yathāgatam । tan mahotsavasaṁkāśam āsīd ākāśam acyuta ॥

ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः । विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः ॥

tato hatvā daśagrīvaṁ laṅkāṁ rāmo mahāyaśāḥ । vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṁjayaḥ ॥

ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम् । अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ ॥

tataḥ sītāṁ puraskr̥tya vibhīṣaṇapuraskr̥tām । avindhyo nāma suprajño vr̥ddhāmātyo viniryayau ॥

उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम् । प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति ॥

uvāca ca mahātmānaṁ kākutsthaṁ dainyam āsthitam । pratīccha devīṁ sadvr̥ttāṁ mahātmañ jānakīm iti ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात् । बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः ॥

etac chrutvā vacas tasmād avatīrya rathottamāt । bāṣpeṇāpihitāṁ sītāṁ dadarśekṣvākunandanaḥ ॥

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम् । मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम् ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā cārusarvāṅgīṁ yānasthāṁ śokakarśitām । malopacitasarvāṅgīṁ jaṭilāṁ kr̥ṣṇavāsasam ॥

उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः । गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तन्मया कृतम् ॥

uvāca rāmo vaidehīṁ parāmarśaviśaṅkitaḥ । gaccha vaidehi muktā tvaṁ yat kāryaṁ tan mayā kr̥tam ॥

मामासाद्य पतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि । जरां व्रजेथा इति मे निहतोऽसौ निशाचरः ॥

mām āsādya patiṁ bhadre na tvaṁ rākṣasaveśmani । jarāṁ vrajethā iti me nihato ’sau niśācaraḥ ॥

कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम् । परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत् ॥

kathaṁ hy asmadvidho jātu jānan dharmaviniścayam । parahastagatāṁ nārīṁ muhūrtam api dhārayet ॥

सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलि । नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा ॥

suvr̥ttām asuvr̥ttāṁ vāpy ahaṁ tvām adya maithili । notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṁ havir yathā ॥

ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः । पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा ॥

tataḥ sā sahasā bālā tac chrutvā dāruṇaṁ vacaḥ । papāta devī vyathitā nikr̥ttā kadalī yathā ॥

यो ह्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागस्तदाभवत् । क्षणेन स पुनर्भ्रष्टो निःश्वासादिव दर्पणे ॥

yo hy asyā harṣasaṁbhūto mukharāgas tadābhavat । kṣaṇena sa punar bhraṣṭo niḥśvāsād iva darpaṇe ॥

ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम् । गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः ॥

tatas te harayaḥ sarve tac chrutvā rāmabhāṣitam । gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ ॥

ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः । पितामहो जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम् ॥

tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ । pitāmaho jagatsraṣṭā darśayām āsa rāghavam ॥

शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव च । यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः ॥

śakraś cāgniś ca vāyuś ca yamo varuṇa eva ca । yakṣādhipaś ca bhagavāṁs tathā saptarṣayo ’malāḥ ॥

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान् । विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता ॥

rājā daśarathaś caiva divyabhāsvaramūrtimān । vimānena mahārheṇa haṁsayuktena bhāsvatā ॥

ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम् । शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम् ॥

tato ’ntarikṣaṁ tat sarvaṁ devagandharvasaṁkulam । śuśubhe tārakācitraṁ śaradīva nabhastalam ॥

तत उत्थाय वैदेहि तेषां मध्ये यशस्विनी । उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम् ॥

tata utthāya vaidehi teṣāṁ madhye yaśasvinī । uvāca vākyaṁ kalyāṇī rāmaṁ pr̥thulavakṣasam ॥

राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिता हि मे । गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम ॥

rājaputra na te kopaṁ karomi viditā hi me । gatiḥ strīṇāṁ narāṇāṁ ca śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः । स मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥

antaś carati bhūtānāṁ mātariśvā sadāgatiḥ । sa me vimuñcatu prāṇān yadi pāpaṁ carāmy aham ॥

अग्निरापस्तथाकाशं पृथिवी वायुरेव च । विमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥

agnir āpas tathākāśaṁ pr̥thivī vāyur eva ca । vimuñcantu mama prāṇān yadi pāpaṁ carāmy aham ॥

ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्सर्वा विश्रावयन्दिशः । पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥

tato ’ntarikṣe vāg āsīt sarvā viśrāvayan diśaḥ । puṇyā saṁharṣaṇī teṣāṁ vānarāṇāṁ mahātmanām ॥

वायुरुवाच । भो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः । अपापा मैथिली राजन्संगच्छ सह भार्यया ॥

vāyur uvāca । bho bho rāghava satyaṁ vai vāyur asmi sadāgatiḥ । apāpā maithilī rājan saṁgaccha saha bhāryayā ॥

अग्निरुवाच । अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन । सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति ॥

agnir uvāca । aham antaḥśarīrastho bhūtānāṁ raghunandana । susūkṣmam api kākutstha maithilī nāparādhyati ॥

वरुण उवाच । रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव । अहं वै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम् ॥

varuṇa uvāca । rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava । ahaṁ vai tvāṁ prabravīmi maithilī pratigr̥hyatām ॥

ब्रह्मोवाच । पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मिणि । साधो सद्वृत्तमार्गस्थे शृणु चेदं वचो मम ॥

brahmovāca । putra naitad ihāścaryaṁ tvayi rājarṣidharmiṇi । sādho sadvr̥ttamārgasthe śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम् । यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः ॥

śatrur eṣa tvayā vīra devagandharvabhoginām । yakṣāṇāṁ dānavānāṁ ca maharṣīṇāṁ ca pātitaḥ ॥

अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराभवत् । कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः ॥

avadhyaḥ sarvabhūtānāṁ matprasādāt purābhavat । kasmāc cit kāraṇāt pāpaḥ kaṁ cit kālam upekṣitaḥ ॥

वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना । नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया ॥

vadhārtham ātmanas tena hr̥tā sītā durātmanā । nalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kr̥tā mayā ॥

यदि ह्यकामामासेवेत्स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम् । शतधास्य फलेद्देह इत्युक्तः सोऽभवत्पुरा ॥

yadi hy akāmām āsevet striyam anyām api dhruvam । śatadhāsya phaled deha ity uktaḥ so ’bhavat purā ॥

नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते । कृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममरप्रभ ॥

nātra śaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṁ mahādyute । kr̥taṁ tvayā mahat kāryaṁ devānām amaraprabha ॥

दशरथ उवाच । प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मि ते । अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम ॥

daśaratha uvāca । prīto ’smi vatsa bhadraṁ te pitā daśaratho ’smi te । anujānāmi rājyaṁ ca praśādhi puruṣottama ॥

राम उवाच । अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम । गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव ॥

rāma uvāca । abhivādaye tvāṁ rājendra yadi tvaṁ janako mama । gamiṣyāmi purīṁ ramyām ayodhyāṁ śāsanāt tava ॥

मार्कण्डेय उवाच । तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो मनुजाधिप । गच्छायोध्यां प्रशाधि त्वं राम रक्तान्तलोचन ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tam uvāca pitā bhūyaḥ prahr̥ṣṭo manujādhipa । gacchāyodhyāṁ praśādhi tvaṁ rāma raktāntalocana ॥

ततो देवान्नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितः । महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान् ॥

tato devān namaskr̥tya suhr̥dbhir abhinanditaḥ । mahendra iva paulomyā bhāryayā sa sameyivān ॥

ततो वरं ददौ तस्मै अविन्ध्याय परंतपः । त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम् ॥

tato varaṁ dadau tasmai avindhyāya paraṁtapaḥ । trijaṭāṁ cārthamānābhyāṁ yojayām āsa rākṣasīm ॥

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रमुखैर्वृतः । कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान् ॥

tam uvāca tato brahmā devaiḥ śakramukhair vr̥taḥ । kausalyāmātar iṣṭāṁs te varān adya dadāni kān ॥

वव्रे रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम् । राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम् ॥

vavre rāmaḥ sthitiṁ dharme śatrubhiś cāparājayam । rākṣasair nihatānāṁ ca vānarāṇāṁ samudbhavam ॥

ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा । समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः ॥

tatas te brahmaṇā prokte tatheti vacane tadā । samuttasthur mahārāja vānarā labdhacetasaḥ ॥

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ । रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति ॥

sītā cāpi mahābhāgā varaṁ hanumate dadau । rāmakīrtyā samaṁ putra jīvitaṁ te bhaviṣyati ॥

दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा । उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन ॥

divyās tvām upabhogāś ca matprasādakr̥tāḥ sadā । upasthāsyanti hanumann iti sma harilocana ॥

ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥

tatas te prekṣamāṇānāṁ teṣām akliṣṭakarmaṇām । antardhānaṁ yayur devāḥ sarve śakrapurogamāḥ ॥

दृष्ट्वा तु रामं जानक्या समेतं शक्रसारथिः । उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः ॥

dr̥ṣṭvā tu rāmaṁ jānakyā sametaṁ śakrasārathiḥ । uvāca paramaprītaḥ suhr̥nmadhya idaṁ vacaḥ ॥

देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम् । अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम ॥

devagandharvayakṣāṇāṁ mānuṣāsurabhoginām । apanītaṁ tvayā duḥkham idaṁ satyaparākrama ॥

सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥

sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ । kathayiṣyanti lokās tvāṁ yāvad bhūmir dhariṣyati ॥

इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम् । संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा ॥

ity evam uktvānujñāpya rāmaṁ śastrabhr̥tāṁ varam । saṁpūjyāpākramat tena rathenādityavarcasā ॥

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह । सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः ॥

tataḥ sītāṁ puraskr̥tya rāmaḥ saumitriṇā saha । sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ ॥

विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः । संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम् ॥

vidhāya rakṣāṁ laṅkāyāṁ vibhīṣaṇapuraskr̥taḥ । saṁtatāra punas tena setunā makarālayam ॥

पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता । कामगेन यथा मुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी ॥

puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā । kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṁvr̥to vaśī ॥

ततस्तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः । तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ॥

tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ । tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ ॥

अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य च । विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ॥

athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca । visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṁtoṣya sarvaśaḥ ॥

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च । सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत् ॥

gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca । sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṁ punar āgamat ॥

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा । पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम् ॥

vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā । puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam ॥

किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः । अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥

kiṣkindhāṁ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṁ varaḥ । aṅgadaṁ kr̥takarmāṇaṁ yauvarājye ’bhyaṣecayat ॥

ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह । यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥

tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha । yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṁ prati ॥

अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततः । भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत्तदा ॥

ayodhyāṁ sa samāsādya purīṁ rāṣṭrapatis tataḥ । bharatāya hanūmantaṁ dūtaṁ prasthāpayat tadā ॥

लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च । वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत् ॥

lakṣayitveṅgitaṁ sarvaṁ priyaṁ tasmai nivedya ca । vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat ॥

स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् । अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने ॥

sa tatra maladigdhāṅgaṁ bharataṁ cīravāsasam । agrataḥ pāduke kr̥tvā dadarśāsīnam āsane ॥

समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् । राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ ॥

sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān । rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha ॥

तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा । वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ॥

tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā । vaidehyā darśanenobhau praharṣaṁ samavāpatuḥ ॥

तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायाभिसत्कृतम् । न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा ॥

tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkr̥tam । nyāsaṁ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā ॥

ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिमतेऽहनि । वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम् ॥

tatas taṁ vaiṣṇave śūraṁ nakṣatre ’bhimate ’hani । vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām ॥

सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् । विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति ॥

so ’bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṁ sugrīvaṁ sasuhr̥jjanam । vibhīṣaṇaṁ ca paulastyam anvajānād gr̥hān prati ॥

अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ । समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥

abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau । samādhāyetikartavyaṁ duḥkhena visasarja ha ॥

पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवः । प्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥

puṣpakaṁ ca vimānaṁ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ । prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ ॥

ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु । दशाश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान् ॥

tato devarṣisahitaḥ saritaṁ gomatīm anu । daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān ॥