Adhyāya 268

मार्कण्डेय उवाच । प्रभूतान्नोदके तस्मिन्बहुमूलफले वने । सेनां निवेश्य काकुत्स्थो विधिवत्पर्यरक्षत ॥

mārkaṇḍeya uvāca । prabhūtānnodake tasmin bahumūlaphale vane । senāṁ niveśya kākutstho vidhivat paryarakṣata ॥

रावणश्च विधिं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मितम् । प्रकृत्यैव दुराधर्षा दृढप्राकारतोरणा ॥

rāvaṇaś ca vidhiṁ cakre laṅkāyāṁ śāstranirmitam । prakr̥tyaiva durādharṣā dr̥ḍhaprākāratoraṇā ॥

अगाधतोयाः परिखा मीननक्रसमाकुलाः । बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः खादिरैः शङ्कुभिश्चिताः ॥

agādhatoyāḥ parikhā mīnanakrasamākulāḥ । babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ khādiraiḥ śaṅkubhiś citāḥ ॥

कर्णाट्टयन्त्रदुर्धर्षा बभूवुः सहुडोपलाः । साशीविषघटायोधाः ससर्जरसपांसवः ॥

karṇāṭṭayantradurdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ । sāśīviṣaghaṭāyodhāḥ sasarjarasapāṁsavaḥ ॥

मुसलालातनाराचतोमरासिपरश्वधैः । अन्विताश्च शतघ्नीभिः समधूच्छिष्टमुद्गराः ॥

musalālātanārācatomarāsiparaśvadhaiḥ । anvitāś ca śataghnībhiḥ samadhūcchiṣṭamudgarāḥ ॥

पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः स्थावरजङ्गमाः । बभूवुः पत्तिबहुलाः प्रभूतगजवाजिनः ॥

puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ । babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ ॥

अङ्गदस्त्वथ लङ्काया द्वारदेशमुपागतः । विदितो राक्षसेन्द्रस्य प्रविवेश गतव्यथः ॥

aṅgadas tv atha laṅkāyā dvāradeśam upāgataḥ । vidito rākṣasendrasya praviveśa gatavyathaḥ ॥

मध्ये राक्षसकोटीनां बह्वीनां सुमहाबलः । शुशुभे मेघमालाभिरादित्य इव संवृतः ॥

madhye rākṣasakoṭīnāṁ bahvīnāṁ sumahābalaḥ । śuśubhe meghamālābhir āditya iva saṁvr̥taḥ ॥

स समासाद्य पौलस्त्यममात्यैरभिसंवृतम् । रामसंदेशमामन्त्र्य वाग्मी वक्तुं प्रचक्रमे ॥

sa samāsādya paulastyam amātyair abhisaṁvr̥tam । rāmasaṁdeśam āmantrya vāgmī vaktuṁ pracakrame ॥

आह त्वां राघवो राजन्कोसलेन्द्रो महायशाः । प्राप्तकालमिदं वाक्यं तदादत्स्व कुरुष्व च ॥

āha tvāṁ rāghavo rājan kosalendro mahāyaśāḥ । prāptakālam idaṁ vākyaṁ tad ādatsva kuruṣva ca ॥

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् । विनश्यन्त्यनयाविष्टा देशाश्च नगराणि च ॥

akr̥tātmānam āsādya rājānam anaye ratam । vinaśyanty anayāviṣṭā deśāś ca nagarāṇi ca ॥

त्वयैकेनापराद्धं मे सीतामाहरता बलात् । वधायानपराद्धानामन्येषां तद्भविष्यति ॥

tvayaikenāparāddhaṁ me sītām āharatā balāt । vadhāyānaparāddhānām anyeṣāṁ tad bhaviṣyati ॥

ये त्वया बलदर्पाभ्यामाविष्टेन वनेचराः । ऋषयो हिंसिताः पूर्वं देवाश्चाप्यवमानिताः ॥

ye tvayā baladarpābhyām āviṣṭena vanecarāḥ । r̥ṣayo hiṁsitāḥ pūrvaṁ devāś cāpy avamānitāḥ ॥

राजर्षयश्च निहता रुदन्त्यश्चाहृताः स्त्रियः । तदिदं समनुप्राप्तं फलं तस्यानयस्य ते ॥

rājarṣayaś ca nihatā rudantyaś cāhr̥tāḥ striyaḥ । tad idaṁ samanuprāptaṁ phalaṁ tasyānayasya te ॥

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं युध्यस्व पुरुषो भव । पश्य मे धनुषो वीर्यं मानुषस्य निशाचर ॥

hantāsmi tvāṁ sahāmātyaṁ yudhyasva puruṣo bhava । paśya me dhanuṣo vīryaṁ mānuṣasya niśācara ॥

मुच्यतां जानकी सीता न मे मोक्ष्यसि कर्हिचित् । अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः ॥

mucyatāṁ jānakī sītā na me mokṣyasi karhi cit । arākṣasam imaṁ lokaṁ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ ॥

इति तस्य ब्रुवाणस्य दूतस्य परुषं वचः । श्रुत्वा न ममृषे राजा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥

iti tasya bruvāṇasya dūtasya paruṣaṁ vacaḥ । śrutvā na mamr̥ṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ ॥

इङ्गितज्ञास्ततो भर्तुश्चत्वारो रजनीचराः । चतुर्ष्वङ्गेषु जगृहुः शार्दूलमिव पक्षिणः ॥

iṅgitajñās tato bhartuś catvāro rajanīcarāḥ । caturṣv aṅgeṣu jagr̥huḥ śārdūlam iva pakṣiṇaḥ ॥

तांस्तथाङ्गेषु संसक्तानङ्गदो रजनीचरान् । आदायैव खमुत्पत्य प्रासादतलमाविशत् ॥

tāṁs tathāṅgeṣu saṁsaktān aṅgado rajanīcarān । ādāyaiva kham utpatya prāsādatalam āviśat ॥

वेगेनोत्पततस्तस्य पेतुस्ते रजनीचराः । भुवि संभिन्नहृदयाः प्रहारपरिपीडिताः ॥

vegenotpatatas tasya petus te rajanīcarāḥ । bhuvi saṁbhinnahr̥dayāḥ prahāraparipīḍitāḥ ॥

स मुक्तो हर्म्यशिखरात्तस्मात्पुनरवापतत् । लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां स्वबलस्य समीपतः ॥

sa mukto harmyaśikharāt tasmāt punar avāpatat । laṅghayitvā purīṁ laṅkāṁ svabalasya samīpataḥ ॥

कोसलेन्द्रमथाभ्येत्य सर्वमावेद्य चाङ्गदः । विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः ॥

kosalendram athābhyetya sarvam āvedya cāṅgadaḥ । viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ ॥

ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम् । भेदयामास लङ्कायाः प्राकारं रघुनन्दनः ॥

tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṁ vātaraṁhasām । bhedayām āsa laṅkāyāḥ prākāraṁ raghunandanaḥ ॥

विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः । दक्षिणं नगरद्वारमवामृद्नाद्दुरासदम् ॥

vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskr̥tyātha lakṣmaṇaḥ । dakṣiṇaṁ nagaradvāram avāmr̥dnād durāsadam ॥

करभारुणगात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम् । कोटीशतसहस्रेण लङ्कामभ्यपतत्तदा ॥

karabhāruṇagātrāṇāṁ harīṇāṁ yuddhaśālinām । koṭīśatasahasreṇa laṅkām abhyapatat tadā ॥

उत्पतद्भिः पतद्भिश्च निपतद्भिश्च वानरैः । नादृश्यत तदा सूर्यो रजसा नाशितप्रभः ॥

utpatadbhiḥ patadbhiś ca nipatadbhiś ca vānaraiḥ । nādr̥śyata tadā sūryo rajasā nāśitaprabhaḥ ॥

शालिप्रसूनसदृशैः शिरीषकुसुमप्रभैः । तरुणादित्यसदृशैः शरगौरैश्च वानरैः ॥

śāliprasūnasadr̥śaiḥ śirīṣakusumaprabhaiḥ । taruṇādityasadr̥śaiḥ śaragauraiś ca vānaraiḥ ॥

प्राकारं ददृशुस्ते तु समन्तात्कपिलीकृतम् । राक्षसा विस्मिता राजन्सस्त्रीवृद्धाः समन्ततः ॥

prākāraṁ dadr̥śus te tu samantāt kapilīkr̥tam । rākṣasā vismitā rājan sastrīvr̥ddhāḥ samantataḥ ॥

बिभिदुस्ते मणिस्तम्भान्कर्णाट्टशिखराणि च । भग्नोन्मथितवेगानि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः ॥

bibhidus te maṇistambhān karṇāṭṭaśikharāṇi ca । bhagnonmathitavegāni yantrāṇi ca vicikṣipuḥ ॥

परिगृह्य शतघ्नीश्च सचक्राः सहुडोपलाः । चिक्षिपुर्भुजवेगेन लङ्कामध्ये महाबलाः ॥

parigr̥hya śataghnīś ca sacakrāḥ sahuḍopalāḥ । cikṣipur bhujavegena laṅkāmadhye mahābalāḥ ॥

प्राकारस्थाश्च ये केचिन्निशाचरगणास्तदा । प्रदुद्रुवुस्ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः ॥

prākārasthāś ca ye ke cin niśācaragaṇās tadā । pradudruvus te śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ ॥

ततस्तु राजवचनाद्राक्षसाः कामरूपिणः । निर्ययुर्विकृताकाराः सहस्रशतसंघशः ॥

tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ । niryayur vikr̥tākārāḥ sahasraśatasaṁghaśaḥ ॥

शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयन्तो वनौकसः । प्राकारं शोधयन्तस्ते परं विक्रममास्थिताः ॥

śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ । prākāraṁ śodhayantas te paraṁ vikramam āsthitāḥ ॥

स माषराशिसदृशैर्बभूव क्षणदाचरैः । कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः ॥

sa māṣarāśisadr̥śair babhūva kṣaṇadācaraiḥ । kr̥to nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ ॥

पेतुः शूलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्षभाः । स्तम्भतोरणभग्नाश्च पेतुस्तत्र निशाचराः ॥

petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ । stambhatoraṇabhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ ॥

केशाकेश्यभवद्युद्धं रक्षसां वानरैः सह । नखैर्दन्तैश्च वीराणां खादतां वै परस्परम् ॥

keśākeśy abhavad yuddhaṁ rakṣasāṁ vānaraiḥ saha । nakhair dantaiś ca vīrāṇāṁ khādatāṁ vai parasparam ॥

निष्टनन्तो ह्युभयतस्तत्र वानरराक्षसाः । हता निपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम् ॥

niṣṭananto hy ubhayatas tatra vānararākṣasāḥ । hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam ॥

रामस्तु शरजालानि ववर्ष जलदो यथा । तानि लङ्कां समासाद्य जघ्नुस्तान्रजनीचरान् ॥

rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā । tāni laṅkāṁ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān ॥

सौमित्रिरपि नाराचैर्दृढधन्वा जितक्लमः । आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान्पातयामास राक्षसान् ॥

saumitrir api nārācair dr̥ḍhadhanvā jitaklamaḥ । ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān ॥

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्सैन्यानां राघवाज्ञया । कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्षो जयोत्तरः ॥

tataḥ pratyavahāro ’bhūt sainyānāṁ rāghavājñayā । kr̥te vimarde laṅkāyāṁ labdhalakṣo jayottaraḥ ॥