Adhyāya 267

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह । समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha । samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā ॥

वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात् ॥

vr̥taḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṁ tarasvinām । śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt ॥

कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च । वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम् ॥

koṭīśatavr̥tau cāpi gajo gavaya eva ca । vānarendrau mahāvīryau pr̥thak pr̥thag adr̥śyatām ॥

षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत । गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥

ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadr̥śyata । golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ ॥

गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः । कोटीसहस्रमुग्राणां हरीणां समकर्षत ॥

gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ । koṭīsahasram ugrāṇāṁ harīṇāṁ samakarṣata ॥

पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः । कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥

panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ । koṭīr daśa dvādaśa ca triṁśatpañca prakarṣati ॥

श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽपि वीर्यवान् । प्रचकर्ष महत्सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम् ॥

śrīmān dadhimukho nāma harivr̥ddho ’pi vīryavān । pracakarṣa mahat sainyaṁ harīṇāṁ bhīmatejasām ॥

कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम् । कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान्प्रत्यदृश्यत ॥

kr̥ṣṇānāṁ mukhapuṇḍrāṇām r̥kṣāṇāṁ bhīmakarmaṇām । koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadr̥śyata ॥

एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः । असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥

ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ । asaṁkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt ॥

शिरीषकुसुमाभानां सिंहानामिव नर्दताम् । श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम् ॥

śirīṣakusumābhānāṁ siṁhānām iva nardatām । śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām ॥

गिरिकूटनिभाः केचित्केचिन्महिषसंनिभाः । शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः ॥

girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṁnibhāḥ । śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ ॥

उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः । उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः ॥

utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ । uddhunvanto ’pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ ॥

स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः । निवेशमकरोत्तत्र सुग्रीवानुमते तदा ॥

sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṁnibhaḥ । niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā ॥

ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः । तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥

tatas teṣu harīndreṣu samāvr̥tteṣu sarvaśaḥ । tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite ॥

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव । प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा ॥

tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva । prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā ॥

मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः । जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः ॥

mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ । jaghanaṁ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ ॥

बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः । वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव ॥

baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ । vr̥tau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva ॥

प्रबभौ हरिसैन्यं तच्छालतालशिलायुधम् । सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥

prababhau harisainyaṁ tac chālatālaśilāyudham । sumahac chālibhavanaṁ yathā sūryodayaṁ prati ॥

नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता । ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥

nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā । yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye ॥

विधिवत्सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च । प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च ॥

vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca । prabhūtamadhumāṁseṣu vārimatsu śiveṣu ca ॥

निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु । उपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम् ॥

nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu । upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram ॥

द्वितीयसागरनिभं तद्बलं बहुलध्वजम् । वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत्तदा ॥

dvitīyasāgaranibhaṁ tad balaṁ bahuladhvajam । velāvanaṁ samāsādya nivāsam akarot tadā ॥

ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत । मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः ॥

tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṁ pratyabhāṣata । madhye vānaramukhyānāṁ prāptakālam idaṁ vacaḥ ॥

उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने । इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः ॥

upāyaḥ ko nu bhavatāṁ mataḥ sāgaralaṅghane । iyaṁ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ ॥

तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः । समर्था लङ्घने सिन्धोर्न तु कृत्स्नस्य वानराः ॥

tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ । samarthā laṅghane sindhor na tu kr̥tsnasya vānarāḥ ॥

केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः । नेति रामश्च तान्सर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत ॥

ke cin naubhir vyavasyanti ke cic ca vividhaiḥ plavaiḥ । neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata ॥

शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः । क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥

śatayojanavistāraṁ na śaktāḥ sarvavānarāḥ । krāntuṁ toyanidhiṁ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ ॥

नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत् ॥

nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṁ tathā । vaṇijām upaghātaṁ ca katham asmadvidhaś caret ॥

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वै परः । प्लवोडुपप्रतारश्च नैवात्र मम रोचते ॥

vistīrṇaṁ caiva naḥ sainyaṁ hanyāc chidreṣu vai paraḥ । plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate ॥

अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः । प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्यति मां ततः ॥

ahaṁ tv imaṁ jalanidhiṁ samārapsyāmy upāyataḥ । pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṁ tataḥ ॥

न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं ततः । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥

na ced darśayitā mārgaṁ dhakṣyāmy enam ahaṁ tataḥ । mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ ॥

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे ॥

ity uktvā sahasaumitrir upaspr̥śyātha rāghavaḥ । pratiśiśye jalanidhiṁ vidhivat kuśasaṁstare ॥

सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम् । देवो नदनदीभर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः ॥

sāgaras tu tataḥ svapne darśayām āsa rāghavam । devo nadanadībhartā śrīmān yādogaṇair vr̥taḥ ॥

कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः । इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः ॥

kausalyāmātar ity evam ābhāṣya madhuraṁ vacaḥ । idam ity āha ratnānām ākaraiḥ śataśo vr̥taḥ ॥

ब्रूहि किं ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ । इक्ष्वाकुरस्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत् ॥

brūhi kiṁ te karomy atra sāhāyyaṁ puruṣarṣabha । ikṣvākur asmi te jñātir iti rāmas tam abravīt ॥

मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते । येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम् ॥

mārgam icchāmi sainyasya dattaṁ nadanadīpate । yena gatvā daśagrīvaṁ hanyāṁ paulastyapāṁsanam ॥

यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान् । शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः ॥

yady evaṁ yācato mārgaṁ na pradāsyati me bhavān । śarais tvāṁ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ ॥

इत्येवं ब्रुवतः श्रुत्वा रामस्य वरुणालयः । उवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलिः स्थितः ॥

ity evaṁ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥ । uvāca vyathito vākyam iti baddhāñjaliḥ sthitaḥ ॥

नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव । शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर ॥

necchāmi pratighātaṁ te nāsmi vighnakaras tava । śr̥ṇu cedaṁ vaco rāma śrutvā kartavyam ācara ॥

यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य व्रजतोऽऽज्ञया । अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात् ॥

yadi dāsyāmi te mārgaṁ sainyasya vrajato ’’jñayā । anye ’py ājñāpayiṣyanti mām evaṁ dhanuṣo balāt ॥

अस्ति त्वत्र नलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुर्देवस्य तनयो बलवान्विश्वकर्मणः ॥

asti tv atra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṁmataḥ । tvaṣṭur devasya tanayo balavān viśvakarmaṇaḥ ॥

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति ॥

sa yat kāṣṭhaṁ tr̥ṇaṁ vāpi śilāṁ vā kṣepsyate mayi । sarvaṁ tad dhārayiṣyāmi sa te setur bhaviṣyati ॥

इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह । कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि मतो मम ॥

ity uktvāntarhite tasmin rāmo nalam uvāca ha । kuru setuṁ samudre tvaṁ śakto hy asi mato mama ॥

तेनोपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धमकारयत् । दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम् ॥

tenopāyena kākutsthaḥ setubandham akārayat । daśayojanavistāram āyataṁ śatayojanam ॥

नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि । रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः ॥

nalasetur iti khyāto yo ’dyāpi prathito bhuvi । rāmasyājñāṁ puraskr̥tya dhāryate girisaṁnibhaḥ ॥

तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह ॥

tatrasthaṁ sa tu dharmātmā samāgacchad vibhīṣaṇaḥ । bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha ॥

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः । सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्म ह ॥

pratijagrāha rāmas taṁ svāgatena mahāmanāḥ । sugrīvasya tu śaṅkābhūt praṇidhiḥ syād iti sma ha ॥

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्च चरितेङ्गितैः । यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत् ॥

rāghavas tasya ceṣṭābhiḥ samyak ca cariteṅgitaiḥ । yadā tattvena tuṣṭo ’bhūt tata enam apūjayat ॥

सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिञ्चद्विभीषणम् । चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च ॥

sarvarākṣasarājye cāpy abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam । cakre ca mantrānucaraṁ suhr̥daṁ lakṣmaṇasya ca ॥

विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम् । ससैन्यः सेतुना तेन मासेनैव नराधिप ॥

vibhīṣaṇamate caiva so ’tyakrāman mahārṇavam । sasainyaḥ setunā tena māsenaiva narādhipa ॥

ततो गत्वा समासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः । भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च ॥

tato gatvā samāsādya laṅkodyānāny anekaśaḥ । bhedayām āsa kapibhir mahānti ca bahūni ca ॥

तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ । चारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः ॥

tatrāstāṁ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau । cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ ॥

प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ । दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत् ॥

pratipannau yadā rūpaṁ rākṣasaṁ tau niśācarau । darśayitvā tataḥ sainyaṁ rāmaḥ paścād avāsr̥jat ॥

निवेश्योपवने सैन्यं तच्छूरः प्राज्ञवानरम् । प्रेषयामास दौत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम् ॥

niveśyopavane sainyaṁ tac chūraḥ prājñavānaram । preṣayām āsa dautyena rāvaṇasya tato ’ṅgadam ॥