Adhyāya 262

मार्कण्डेय उवाच । मारीचस्त्वथ संभ्रान्तो दृष्ट्वा रावणमागतम् । पूजयामास सत्कारैः फलमूलादिभिस्तथा ॥

mārkaṇḍeya uvāca । mārīcas tv atha saṁbhrānto dr̥ṣṭvā rāvaṇam āgatam । pūjayām āsa satkāraiḥ phalamūlādibhis tathā ॥

विश्रान्तं चैनमासीनमन्वासीनः स राक्षसः । उवाच प्रश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥

viśrāntaṁ cainam āsīnam anvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ । uvāca praśritaṁ vākyaṁ vākyajño vākyakovidam ॥

न ते प्रकृतिमान्वर्णः कच्चित्क्षेमं पुरे तव । कच्चित्प्रकृतयः सर्वा भजन्ते त्वां यथा पुरा ॥

na te prakr̥timān varṇaḥ kaccit kṣemaṁ pure tava । kaccit prakr̥tayaḥ sarvā bhajante tvāṁ yathā purā ॥

किमिहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर । कृतमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥

kim ihāgamane cāpi kāryaṁ te rākṣaseśvara । kr̥tam ity eva tad viddhi yady api syāt suduṣkaram ॥

शशंस रावणस्तस्मै तत्सर्वं रामचेष्टितम् । मारीचस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा समासेनैव रावणम् ॥

śaśaṁsa rāvaṇas tasmai tat sarvaṁ rāmaceṣṭitam । mārīcas tv abravīc chrutvā samāsenaiva rāvaṇam ॥

अलं ते राममासाद्य वीर्यज्ञो ह्यस्मि तस्य वै । बाणवेगं हि कस्तस्य शक्तः सोढुं महात्मनः ॥

alaṁ te rāmam āsādya vīryajño hy asmi tasya vai । bāṇavegaṁ hi kas tasya śaktaḥ soḍhuṁ mahātmanaḥ ॥

प्रव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभः । विनाशमुखमेतत्ते केनाख्यातं दुरात्मना ॥

pravrajyāyāṁ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabhaḥ । vināśamukham etat te kenākhyātaṁ durātmanā ॥

तमुवाचाथ सक्रोधो रावणः परिभर्त्सयन् । अकुर्वतोऽस्मद्वचनं स्यान्मृत्युरपि ते ध्रुवम् ॥

tam uvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan । akurvato ’smadvacanaṁ syān mr̥tyur api te dhruvam ॥

मारीचश्चिन्तयामास विशिष्टान्मरणं वरम् । अवश्यं मरणे प्राप्ते करिष्याम्यस्य यन्मतम् ॥

mārīcaś cintayām āsa viśiṣṭān maraṇaṁ varam । avaśyaṁ maraṇe prāpte kariṣyāmy asya yan matam ॥

ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो राक्षसेश्वरम् । किं ते साह्यं मया कार्यं करिष्याम्यवशोऽपि तत् ॥

tatas taṁ pratyuvācātha mārīco rākṣaseśvaram । kiṁ te sāhyaṁ mayā kāryaṁ kariṣyāmy avaśo ’pi tat ॥

तमब्रवीद्दशग्रीवो गच्छ सीतां प्रलोभय । रत्नशृङ्गो मृगो भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः ॥

tam abravīd daśagrīvo gaccha sītāṁ pralobhaya । ratnaśr̥ṅgo mr̥go bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ ॥

ध्रुवं सीता समालक्ष्य त्वां रामं चोदयिष्यति । अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति ॥

dhruvaṁ sītā samālakṣya tvāṁ rāmaṁ codayiṣyati । apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati ॥

तामादायापनेष्यामि ततः स न भविष्यति । भार्यावियोगाद्दुर्बुद्धिरेतत्साह्यं कुरुष्व मे ॥

tām ādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa na bhaviṣyati । bhāryāviyogād durbuddhir etat sāhyaṁ kuruṣva me ॥

इत्येवमुक्तो मारीचः कृत्वोदकमथात्मनः । रावणं पुरतो यान्तमन्वगच्छत्सुदुःखितः ॥

ity evam ukto mārīcaḥ kr̥tvodakam athātmanaḥ । rāvaṇaṁ purato yāntam anvagacchat suduḥkhitaḥ ॥

ततस्तस्याश्रमं गत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । चक्रतुस्तत्तथा सर्वमुभौ यत्पूर्वमन्त्रितम् ॥

tatas tasyāśramaṁ gatvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ । cakratus tat tathā sarvam ubhau yat pūrvamantritam ॥

रावणस्तु यतिर्भूत्वा मुण्डः कुण्डी त्रिदण्डधृक् । मृगश्च भूत्वा मारीचस्तं देशमुपजग्मतुः ॥

rāvaṇas tu yatir bhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍī tridaṇḍadhr̥k । mr̥gaś ca bhūtvā mārīcas taṁ deśam upajagmatuḥ ॥

दर्शयामास वैदेहीं मारीचो मृगरूपधृक् । चोदयामास तस्यार्थे सा रामं विधिचोदिता ॥

darśayām āsa vaidehīṁ mārīco mr̥garūpadhr̥k । codayām āsa tasyārthe sā rāmaṁ vidhicoditā ॥

रामस्तस्याः प्रियं कुर्वन्धनुरादाय सत्वरः । रक्षार्थे लक्ष्मणं न्यस्य प्रययौ मृगलिप्सया ॥

rāmas tasyāḥ priyaṁ kurvan dhanur ādāya satvaraḥ । rakṣārthe lakṣmaṇaṁ nyasya prayayau mr̥galipsayā ॥

स धन्वी बद्धतूणीरः खड्गगोधाङ्गुलित्रवान् । अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा ॥

sa dhanvī baddhatūṇīraḥ khaḍgagodhāṅgulitravān । anvadhāvan mr̥gaṁ rāmo rudras tārāmr̥gaṁ yathā ॥

सोऽन्तर्हितः पुनस्तस्य दर्शनं राक्षसो व्रजन् । चकर्ष महदध्वानं रामस्तं बुबुधे ततः ॥

so ’ntarhitaḥ punas tasya darśanaṁ rākṣaso vrajan । cakarṣa mahad adhvānaṁ rāmas taṁ bubudhe tataḥ ॥

निशाचरं विदित्वा तं राघवः प्रतिभानवान् । अमोघं शरमादाय जघान मृगरूपिणम् ॥

niśācaraṁ viditvā taṁ rāghavaḥ pratibhānavān । amoghaṁ śaram ādāya jaghāna mr̥garūpiṇam ॥

स रामबाणाभिहतः कृत्वा रामस्वरं तदा । हा सीते लक्ष्मणेत्येवं चुक्रोशार्तस्वरेण ह ॥

sa rāmabāṇābhihataḥ kr̥tvā rāmasvaraṁ tadā । hā sīte lakṣmaṇety evaṁ cukrośārtasvareṇa ha ॥

शुश्राव तस्य वैदेही ततस्तां करुणां गिरम् । सा प्राद्रवद्यतः शब्दस्तामुवाचाथ लक्ष्मणः ॥

śuśrāva tasya vaidehī tatas tāṁ karuṇāṁ giram । sā prādravad yataḥ śabdas tām uvācātha lakṣmaṇaḥ ॥

अलं ते शङ्कया भीरु को रामं विषहिष्यति । मुहूर्ताद्द्रक्ष्यसे राममागतं तं शुचिस्मिते ॥

alaṁ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṁ viṣahiṣyati । muhūrtād drakṣyase rāmam āgataṁ taṁ śucismite ॥

इत्युक्त्वा सा प्ररुदती पर्यशङ्कत देवरम् । हता वै स्त्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणम् ॥

ity uktvā sā prarudatī paryaśaṅkata devaram । hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇam ॥

सा तं परुषमारब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता । नैष कालो भवेन्मूढ यं त्वं प्रार्थयसे हृदा ॥

sā taṁ paruṣam ārabdhā vaktuṁ sādhvī pativratā । naiṣa kālo bhaven mūḍha yaṁ tvaṁ prārthayase hr̥dā ॥

अप्यहं शस्त्रमादाय हन्यामात्मानमात्मना । पतेयं गिरिशृङ्गाद्वा विशेयं वा हुताशनम् ॥

apy ahaṁ śastram ādāya hanyām ātmānam ātmanā । pateyaṁ giriśr̥ṅgād vā viśeyaṁ vā hutāśanam ॥

रामं भर्तारमुत्सृज्य न त्वहं त्वां कथंचन । निहीनमुपतिष्ठेयं शार्दूली क्रोष्टुकं यथा ॥

rāmaṁ bhartāram utsr̥jya na tv ahaṁ tvāṁ kathaṁ cana । nihīnam upatiṣṭheyaṁ śārdūlī kroṣṭukaṁ yathā ॥

एतादृशं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रियराघवः । पिधाय कर्णौ सद्वृत्तः प्रस्थितो येन राघवः । स रामस्य पदं गृह्य प्रससार धनुर्धरः ॥

etādr̥śaṁ vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ priyarāghavaḥ । pidhāya karṇau sadvr̥ttaḥ prasthito yena rāghavaḥ । sa rāmasya padaṁ gr̥hya prasasāra dhanurdharaḥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः प्रत्यदृश्यत । अभव्यो भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः । यतिवेषप्रतिच्छन्नो जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम् ॥

etasminn antare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadr̥śyata । abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ । yativeṣapraticchanno jihīrṣus tām aninditām ॥

सा तमालक्ष्य संप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा । निमन्त्रयामास तदा फलमूलाशनादिभिः ॥

sā tam ālakṣya saṁprāptaṁ dharmajñā janakātmajā । nimantrayām āsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ ॥

अवमन्य स तत्सर्वं स्वरूपं प्रतिपद्य च । सान्त्वयामास वैदेहीमिति राक्षसपुंगवः ॥

avamanya sa tat sarvaṁ svarūpaṁ pratipadya ca । sāntvayām āsa vaidehīm iti rākṣasapuṁgavaḥ ॥

सीते राक्षसराजोऽहं रावणो नाम विश्रुतः । मम लङ्का पुरी नाम्ना रम्या पारे महोदधेः ॥

sīte rākṣasarājo ’haṁ rāvaṇo nāma viśrutaḥ । mama laṅkā purī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ ॥

तत्र त्वं वरनारीषु शोभिष्यसि मया सह । भार्या मे भव सुश्रोणि तापसं त्यज राघवम् ॥

tatra tvaṁ varanārīṣu śobhiṣyasi mayā saha । bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṁ tyaja rāghavam ॥

एवमादीनि वाक्यानि श्रुत्वा सीताथ जानकी । पिधाय कर्णौ सुश्रोणी मैवमित्यब्रवीद्वचः ॥

evamādīni vākyāni śrutvā sītātha jānakī । pidhāya karṇau suśroṇī maivam ity abravīd vacaḥ ॥

प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत् । शैत्यमग्निरियान्नाहं त्यजेयं रघुनन्दनम् ॥

prapated dyauḥ sanakṣatrā pr̥thivī śakalībhavet । śaityam agnir iyān nāhaṁ tyajeyaṁ raghunandanam ॥

कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम् । उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं स्पृशेत् ॥

kathaṁ hi bhinnakaraṭaṁ padminaṁ vanagocaram । upasthāya mahānāgaṁ kareṇuḥ sūkaraṁ spr̥śet ॥

कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम् । लोभं सौवीरके कुर्यान्नारी काचिदिति स्मरे ॥

kathaṁ hi pītvā mādhvīkaṁ pītvā ca madhumādhavīm । lobhaṁ sauvīrake kuryān nārī kā cid iti smare ॥

इति सा तं समाभाष्य प्रविवेशाश्रमं पुनः । तामनुद्रुत्य सुश्रोणीं रावणः प्रत्यषेधयत् ॥

iti sā taṁ samābhāṣya praviveśāśramaṁ punaḥ । tām anudrutya suśroṇīṁ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat ॥

भर्त्सयित्वा तु रूक्षेण स्वरेण गतचेतनाम् । मूर्धजेषु निजग्राह खमुपाचक्रमे ततः ॥

bhartsayitvā tu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām । mūrdhajeṣu nijagrāha kham upācakrame tataḥ ॥

तां ददर्श तदा गृध्रो जटायुर्गिरिगोचरः । रुदतीं राम रामेति ह्रियमाणां तपस्विनीम् ॥

tāṁ dadarśa tadā gr̥dhro jaṭāyur girigocaraḥ । rudatīṁ rāma rāmeti hriyamāṇāṁ tapasvinīm ॥