Adhyāya 261

युधिष्ठिर उवाच । उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक् । प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । uktaṁ bhagavatā janma rāmādīnāṁ pr̥thak pr̥thak । prasthānakāraṇaṁ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām ॥

कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी ॥

kathaṁ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau । prasthāpitau vanaṁ brahma maithilī ca yaśasvinī ॥

मार्कण्डेय उवाच । जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृपः । क्रियारतिर्धर्मपरः सततं वृद्धसेविता ॥

mārkaṇḍeya uvāca । jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nr̥paḥ । kriyāratir dharmaparaḥ satataṁ vr̥ddhasevitā ॥

क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः । वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः ॥

krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ । vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ ॥

चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव । यदा तदा दशरथः प्रीतिमानभवत्सुखी ॥

caritabrahmacaryās te kr̥tadārāś ca pārthiva । yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī ॥

ज्येष्ठो रामोऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाः । मनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयतोषणः ॥

jyeṣṭho rāmo ’bhavat teṣāṁ ramayām āsa hi prajāḥ । manoharatayā dhīmān pitur hr̥dayatoṣaṇaḥ ॥

ततः स राजा मतिमान्मत्वात्मानं वयोऽधिकम् । मन्त्रयामास सचिवैर्धर्मज्ञैश्च पुरोहितैः ॥

tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṁ vayo ’dhikam । mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ ॥

अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत । प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः ॥

abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata । prāptakālaṁ ca te sarve menire mantrisattamāḥ ॥

लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम् । दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥

lohitākṣaṁ mahābāhuṁ mattamātaṅgagāminam । dīrghabāhuṁ mahoraskaṁ nīlakuñcitamūrdhajam ॥

दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवमं बले । पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ ॥

dīpyamānaṁ śriyā vīraṁ śakrād anavamaṁ bale । pāragaṁ sarvadharmāṇāṁ br̥haspatisamaṁ matau ॥

सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् । जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम् ॥

sarvānuraktaprakr̥tiṁ sarvavidyāviśāradam । jitendriyam amitrāṇām api dr̥ṣṭimanoharam ॥

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् । धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम् ॥

niyantāram asādhūnāṁ goptāraṁ dharmacāriṇām । dhr̥timantam anādhr̥ṣyaṁ jetāram aparājitam ॥

पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम् । संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत्कुरुनन्दन ॥

putraṁ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam । saṁdr̥śya paramāṁ prītim agacchat kurunandana ॥

चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान् । अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम् ॥

cintayaṁś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān । abhyabhāṣata bhadraṁ te prīyamāṇaḥ purohitam ॥

अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगमुपैष्यति । संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम् ॥

adya puṣyo niśi brahman puṇyaṁ yogam upaiṣyati । saṁbhārāḥ saṁbhriyantāṁ me rāmaś copanimantryatām ॥

इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा । कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत् ॥

iti tad rājavacanaṁ pratiśrutyātha mantharā । kaikeyīm abhigamyedaṁ kāle vacanam abravīt ॥

अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् । आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशति दुर्भगे ॥

adya kaikeyi daurbhāgyaṁ rājñā te khyāpitaṁ mahat । āśīviṣas tvāṁ saṁkruddhaś caṇḍo daśati durbhage ॥

सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते । कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक् ॥

subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro ’bhiṣekṣyate । kuto hi tava saubhāgyaṁ yasyāḥ putro na rājyabhāk ॥

सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता । वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥

sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā । vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam ॥

विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता । प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥

vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā । praṇayaṁ vyañjayantīva madhuraṁ vākyam abravīt ॥

सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं निसृष्टवान् । उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात् ॥

satyapratijña yan me tvaṁ kāmam ekaṁ nisr̥ṣṭavān । upākuruṣva tad rājaṁs tasmān mucyasva saṁkaṭāt ॥

राजोवाच । वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यदिच्छसि । अवध्यो वध्यतां कोऽद्य वध्यः कोऽद्य विमुच्यताम् ॥

rājovāca । varaṁ dadāni te hanta tad gr̥hāṇa yad icchasi । avadhyo vadhyatāṁ ko ’dya vadhyaḥ ko ’dya vimucyatām ॥

धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः । ब्राह्मणस्वादिहान्यत्र यत्किंचिद्वित्तमस्ति मे ॥

dhanaṁ dadāni kasyādya hriyatāṁ kasya vā punaḥ । brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṁ cid vittam asti me ॥

मार्कण्डेय उवाच । सा तद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपम् । आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sā tad vacanam ājñāya parigr̥hya narādhipam । ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha ॥

आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम् । भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः ॥

ābhiṣecanikaṁ yat te rāmārtham upakalpitam । bharatas tad avāpnotu vanaṁ gacchatu rāghavaḥ ॥

स तद्राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् । दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद्व्याजहार ह ॥

sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṁ dāruṇodayam । duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṁ cid vyājahāra ha ॥

ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् । वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति ॥

tatas tathoktaṁ pitaraṁ rāmo vijñāya vīryavān । vanaṁ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti ॥

तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्धनुष्माँल्लक्ष्मणस्तदा । सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा ॥

tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmām̐l lakṣmaṇas tadā । sītā ca bhāryā bhadraṁ te vaidehī janakātmajā ॥

ततो वनं गते रामे राजा दशरथस्तदा । समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा ॥

tato vanaṁ gate rāme rājā daśarathas tadā । samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā ॥

रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम् । आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥

rāmaṁ tu gatam ājñāya rājānaṁ ca tathāgatam । ānāyya bharataṁ devī kaikeyī vākyam abravīt ॥

गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ । गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम् ॥

gato daśarathaḥ svargaṁ vanasthau rāmalakṣmaṇau । gr̥hāṇa rājyaṁ vipulaṁ kṣemaṁ nihatakaṇṭakam ॥

तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् । पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया ॥

tām uvāca sa dharmātmā nr̥śaṁsaṁ bata te kr̥tam । patiṁ hatvā kulaṁ cedam utsādya dhanalubdhayā ॥

अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने । सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्ररुरोद ह ॥

ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṁ kulapāṁsane । sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha ॥

स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ । अन्वयाद्भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः ॥

sa cāritraṁ viśodhyātha sarvaprakr̥tisaṁnidhau । anvayād bhrātaraṁ rāmaṁ vinivartanalālasaḥ ॥

कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः । अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥

kausalyāṁ ca sumitrāṁ ca kaikeyīṁ ca suduḥkhitaḥ । agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau ॥

वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशः । पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया ॥

vasiṣṭhavāmadevābhyāṁ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ । paurajānapadaiḥ sārdhaṁ rāmānayanakāṅkṣayā ॥

ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् । तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम् ॥

dadarśa citrakūṭasthaṁ sa rāmaṁ sahalakṣmaṇam । tāpasānām alaṁkāraṁ dhārayantaṁ dhanurdharam ॥

विसर्जितः स रामेण पितुर्वचनकारिणा । नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके ॥

visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā । nandigrāme ’karod rājyaṁ puraskr̥tyāsya pāduke ॥

रामस्तु पुनराशङ्क्य पौरजानपदागमम् । प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥

rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam । praviveśa mahāraṇyaṁ śarabhaṅgāśramaṁ prati ॥

सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितः । नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्तदा ॥

satkr̥tya śarabhaṅgaṁ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ । nadīṁ godāvarīṁ ramyām āśritya nyavasat tadā ॥

वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् । खरेणासीन्महद्वैरं जनस्थाननिवासिना ॥

vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākr̥tam । khareṇāsīn mahad vairaṁ janasthānanivāsinā ॥

रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः । चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम् ॥

rakṣārthaṁ tāpasānāṁ ca rāghavo dharmavatsalaḥ । caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām ॥

दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ । चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान्धर्मारण्यं स राघवः ॥

dūṣaṇaṁ ca kharaṁ caiva nihatya sumahābalau । cakre kṣemaṁ punar dhīmān dharmāraṇyaṁ sa rāghavaḥ ॥

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः । ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर्निवेशनम् ॥

hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ । yayau nikr̥ttanāsoṣṭhī laṅkāṁ bhrātur niveśanam ॥

ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता । पपात पादयोर्भ्रातुः संशुष्करुधिरानना ॥

tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā । papāta pādayor bhrātuḥ saṁśuṣkarudhirānanā ॥

तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः । उत्पपातासनात्क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ॥

tāṁ tathā vikr̥tāṁ dr̥ṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ । utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspr̥śan ॥

स्वानमात्यान्विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच सः । केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च ॥

svān amātyān visr̥jyātha vivikte tām uvāca saḥ । kenāsy evaṁ kr̥tā bhadre mām acintyāvamanya ca ॥

कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वगात्रैर्निषेवते । कः शिरस्यग्निमादाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ॥

kaḥ śūlaṁ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate । kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham ॥

आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः । सिंहं केसरिणं कश्च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति ॥

āśīviṣaṁ ghorataraṁ pādena spr̥śatīha kaḥ । siṁhaṁ kesariṇaṁ kaś ca daṁṣṭrāsu spr̥śya tiṣṭhati ॥

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स्रोतोभ्यस्तेजसोऽर्चिषः । निश्चेरुर्दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः ॥

ity evaṁ bruvatas tasya srotobhyas tejaso ’rciṣaḥ । niścerur dahyato rātrau vr̥kṣasyeva svarandhrataḥ ॥

तस्य तत्सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् । खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम् ॥

tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam । kharadūṣaṇasaṁyuktaṁ rākṣasānāṁ parābhavam ॥

स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च । ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम् ॥

sa niścitya tataḥ kr̥tyaṁ svasāram upasāntvya ca । ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim ॥

त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च । ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम् ॥

trikūṭaṁ samatikramya kālaparvatam eva ca । dadarśa makarāvāsaṁ gambhīrodaṁ mahodadhim ॥

तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद्दशाननः । दयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेर्महात्मनः ॥

tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ । dayitaṁ sthānam avyagraṁ śūlapāṇer mahātmanaḥ ॥

तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः । पुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम् ॥

tatrābhyagacchan mārīcaṁ pūrvāmātyaṁ daśānanaḥ । purā rāmabhayād eva tāpasyaṁ samupāśritam ॥